English · हिन्दी · తెలుగు · தமிழ் · മലയാളം · मराठी · ಕನ್ನಡ

Presiding officers, sessions and parliamentary devices

తెలుగులో వివరణ

Parliament · Part 2 / 4 · Fact-checked on 15 October 2026 · how we check

Written with AI from the sources listed at the bottom of this page, then fact-checked by a separate AI.

The Speaker and the Chairman, how sessions are summoned and ended, quorum and voting, joint sittings, Question Hour and Zero Hour, and the motions that test the government's confidence.

Each idea is explained first in Telugu (తెలుగు), ending with the English and Hindi exam terms, followed by the same point in exam English. UPSC Prelims is in English or Hindi, so understand it in Telugu and revise it in English.

మొదటి భాగంలో పార్లమెంట్‌లో ఎవరు కూర్చుంటారో చూశాం. ఇప్పుడు సభలు ఎలా పనిచేస్తాయో: ఎవరు అధ్యక్షత వహిస్తారు, ఎప్పుడు సమావేశమవుతాయి, కనీసం ఎంతమంది ఉండాలి, బిల్లుపై ఇరు సభలు విభేదిస్తే ఏం చేస్తారు, ప్రభుత్వాన్ని సభ్యులు ఎలా జవాబుదారీ చేస్తారు. 75(3) అధికరణ ప్రకారం మంత్రిమండలి మొత్తం కలిసి లోక్‌సభకు బాధ్యత వహిస్తుంది — సభ నమ్మకం ఉన్నంత వరకే ప్రభుత్వం. క్లాసులో ఉపాధ్యాయుడు రోజూ ప్రశ్నలు అడిగి పరీక్షించినట్లు, ప్రశ్నలు, చర్చలు, తీర్మానాలతో ఆ నమ్మకాన్ని రోజూ పరీక్షిస్తారు. చాలా పద్ధతులు రాజ్యాంగంలో లేవు; 118వ అధికరణ ప్రకారం ప్రతి సభ తన నియమావళి తానే రాసుకుంటుంది. జీరో అవర్ అయితే ఆ నియమాల్లో కూడా లేదు. (→ English: Council of Ministers · हिन्दी: मंत्रिपरिषद)

In exam EnglishPart 1 described who sits in Parliament. This part explains how the Houses work: who presides, when they meet, how many members must be present, how a deadlock over a bill is settled, and the tools members use to hold the government to account. These tools matter because under Article 75(3) the Council of Ministers is collectively responsible to the Lok Sabha: the government survives only while it keeps the House's confidence, and questions, debates and motions are how that confidence is tested day by day. Most procedural details are not in the Constitution itself. Article 118 lets each House make rules to regulate its procedure and the conduct of its business, so many devices discussed here come from the Rules of Procedure and Conduct of Business of each House, and one of them, Zero Hour, is not in the rules at all.

లోక్‌సభ తన సభ్యుల్లోంచే స్పీకర్‌ను, డిప్యూటీ స్పీకర్‌ను ఎన్నుకుంటుంది (93). స్పీకర్ రాజీనామా డిప్యూటీ స్పీకర్‌కు రాసి ఇస్తారు. తొలగించాలంటే 14 రోజుల ముందస్తు నోటీసుతో, సభలో అప్పటి మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో తీర్మానం కావాలి (94). ఆ తీర్మానంపై చర్చ జరుగుతుంటే స్పీకర్ అధ్యక్ష స్థానంలో కూర్చోరు, కానీ మాట్లాడవచ్చు, మొదటి దశలో ఓటు వేయవచ్చు — ఓట్లు సమానమైతే మాత్రం కాదు (96). లోక్‌సభ రద్దయినా కొత్త సభ మొదటి సమావేశం వరకు స్పీకర్ పదవిలోనే — కుర్చీ ఎప్పుడూ ఖాళీ కాదు. ఒక బిల్లు మనీ బిల్లా కాదా అని స్పీకర్ చెప్పిందే తుది మాట; సంయుక్త సమావేశానికి అధ్యక్షత; ఫిరాయింపు కేసుల నిర్ణయం. మామూలుగా ఓటు వేయరు, ఓట్లు సమానమైతే నిర్ణాయక ఓటు (100) — క్రికెట్ మ్యాచ్ టై అయితే సూపర్ ఓవర్ లాంటిది. ఎన్నికల తర్వాత రాష్ట్రపతి నియమించే ప్రొటెం స్పీకర్ (సాధారణంగా సీనియర్ సభ్యుడు) కొత్తవారితో ప్రమాణం చేయించి, స్పీకర్ ఎన్నిక వరకు సభ నడుపుతారు. (→ English: Speaker · हिन्दी: अध्यक्ष)

In exam EnglishThe Speaker and the Deputy Speaker are elected by the Lok Sabha from among its members (Article 93). The Speaker vacates office on ceasing to be a member, may resign by writing to the Deputy Speaker, and can be removed by a resolution passed by a majority of all the then members of the House, moved after at least 14 days' notice (Article 94). While such a resolution is under consideration, the Speaker does not preside but may speak, and may vote in the first instance though not when votes are equal (Article 96). When the House is dissolved, the Speaker does not vacate office until just before the first meeting of the new House, so the office is never empty. The Speaker's powers include deciding whether a bill is a Money Bill, a decision that is final (Article 110(3)); presiding over a joint sitting (Article 118(4)); and deciding defection cases under the Tenth Schedule. Ordinarily the Speaker does not vote, but has a casting vote in a tie (Article 100). After a general election a pro tem Speaker, appointed by the President and usually a senior member, administers the oath to new members and presides until the Speaker is elected.

రాజ్యసభకు అధ్యక్షత వహించేది ఛైర్మన్ — ఆ పదవిలో భారత ఉపరాష్ట్రపతి పదవి రీత్యా ఉంటారు (64, 89). సభ తన సభ్యుల్లోంచి డిప్యూటీ ఛైర్మన్‌ను ఎన్నుకుంటుంది. ఛైర్మన్ రాజ్యసభ సభ్యుడు కాదు కాబట్టి మొదటి దశలో ఓటు ఉండదు; ఓట్లు సమానమైతేనే నిర్ణాయక ఓటు. ఛైర్మన్‌ను తొలగించాలంటే ఉపరాష్ట్రపతినే తొలగించాలి: 14 రోజుల నోటీసుతో రాజ్యసభ మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ తీర్మానం, దానికి లోక్‌సభ అంగీకారం (67(బి)). స్పీకర్‌తో ఒక తేడా: తనను తొలగించే తీర్మానంపై చర్చ జరుగుతుంటే ఛైర్మన్ మాట్లాడవచ్చు, కానీ అసలు ఓటే వేయలేరు (92). స్పీకర్ లాగే రాజ్యసభలో ఫిరాయింపు కేసులు ఛైర్మన్ తేలుస్తారు. ఇద్దరూ లేనప్పుడు సభ నడపడానికి ప్రతి సభలో అధ్యక్షుడు నామినేట్ చేసిన సభ్యుల ప్యానెల్ ఉంటుంది. (→ English: Vice-President · हिन्दी: उपराष्ट्रपति)

In exam EnglishThe Rajya Sabha is presided over by its Chairman, who is the Vice-President of India acting ex officio (Articles 64 and 89); the House elects a Deputy Chairman from among its members. Because the Chairman is not a member of the Rajya Sabha, he or she does not vote in the first instance and has only a casting vote in a tie. The Chairman can be removed only by removing the Vice-President: a resolution of the Rajya Sabha passed by a majority of all its then members and agreed to by the Lok Sabha, after at least 14 days' notice (Article 67(b)). Note one difference from the Speaker: while a resolution for his or her removal is under consideration, the Chairman may speak in the House but is not entitled to vote at all (Article 92). Like the Speaker, the Chairman decides defection cases for the Rajya Sabha. Each House also keeps a panel of members, nominated by its presiding officer, who preside when both the presiding officer and the deputy are absent.

Speaker of the Lok Sabha and Chairman of the Rajya Sabha
	Speaker	Chairman
Who	A member elected by the Lok Sabha (Article 93)	The Vice-President, ex officio; not a member (Articles 64, 89)
Ordinary voting	No vote in the first instance; casting vote in a tie	No vote in the first instance; casting vote in a tie
While own removal is considered	Does not preside; may speak and vote in the first instance, not on a tie (Article 96)	Does not preside; may speak but cannot vote at all (Article 92)
Removal	Majority of all the then members of the Lok Sabha, 14 days' notice (Article 94)	By removing the Vice-President: Rajya Sabha majority of all the then members, agreed to by the Lok Sabha (Article 67(b))
Special powers	Certifies Money Bills; presides over joint sittings	Neither of these

రాష్ట్రపతి సభలను సమావేశానికి పిలుస్తారు (85). ఒక సమావేశాల చివరి రోజుకు, తర్వాతి సమావేశాల మొదటి రోజుకు మధ్య ఆరు నెలలు దాటకూడదు — అంటే ఏడాదికి కనీసం రెండుసార్లు. ఆనవాయితీగా మూడు: బడ్జెట్ (సుమారు ఫిబ్రవరి–మే), వర్షాకాల (సుమారు జులై–సెప్టెంబర్), శీతాకాల (సుమారు నవంబర్–డిసెంబర్) సమావేశాలు. మూడు వేర్వేరు పదాలు: వాయిదా — సభాధ్యక్షుడు సభను కొన్ని గంటలు/రోజులు ఆపడం; నిరవధిక వాయిదా — మళ్ళీ ఎప్పుడో చెప్పకుండా ఆపడం. ప్రొరోగేషన్ — రాష్ట్రపతి సమావేశాలనే ముగించడం; పెండింగ్ బిల్లులు రద్దు కావు. రద్దు (డిసొల్యూషన్) — రాష్ట్రపతి లోక్‌సభనే ముగించడం; రాజ్యసభ ఎప్పుడూ రద్దు కాదు. బడిలో భోజన విరామం వాయిదా లాంటిది, వేసవి సెలవులు ప్రొరోగేషన్ లాంటివి, బ్యాచ్ పూర్తిగా వెళ్ళిపోవడం రద్దు లాంటిది. లోక్‌సభ రద్దయితే: లోక్‌సభలో పెండింగ్ ఉన్న బిల్లు, లేదా లోక్‌సభ ఆమోదించి రాజ్యసభలో ఉన్న బిల్లు రద్దవుతాయి; లోక్‌సభ ఆమోదించని, రాజ్యసభలో ఉన్న బిల్లు, రద్దుకు ముందే సంయుక్త సమావేశం ప్రకటించిన బిల్లు రద్దు కావు. (→ English: prorogation · हिन्दी: सत्रावसान)

In exam EnglishArticle 85 says the President shall from time to time summon each House to meet, but six months must not pass between its last sitting in one session and the date of its first sitting in the next, so each House must meet at least twice a year. By convention there are three sessions: the Budget session (roughly February to May), the Monsoon session (roughly July to September) and the Winter session (roughly November to December). Three different acts bring work to a halt. Adjournment, by the presiding officer, suspends a sitting for hours or days; adjournment sine die ends a sitting without fixing a day for the next. Prorogation, by the President, ends the session itself, but bills pending before the House do not lapse. Dissolution, also by the President, ends the life of the Lok Sabha; the Rajya Sabha is never dissolved. On dissolution, a bill pending in the Lok Sabha, or passed by it and pending in the Rajya Sabha, lapses. A bill pending in the Rajya Sabha that the Lok Sabha has not passed does not lapse, nor does a bill for which the President has notified a joint sitting before the dissolution (Article 108(5)).

నిర్ణయాలు హాజరై ఓటు వేసినవారి మెజారిటీతో (100). సభ జరగాలంటే మొత్తం సభ్యుల్లో పదో వంతు ఉండాలి — అదే కోరం, అధ్యక్షుడినీ కలిపి లెక్క. ఉదాహరణకు 500 మంది సభ్యుల సభలో కనీసం 50 మంది లేకపోతే సభ నడవదు — పంచాయతీ సమావేశానికి తగినంత మంది రాకపోతే వాయిదా వేసినట్లే. కోరం లేకపోతే అధ్యక్షుడు సభను వాయిదా వేయాలి లేదా కోరం వచ్చే వరకు ఆపాలి. ప్రతి సాధారణ ఎన్నిక తర్వాతి మొదటి సమావేశాల ప్రారంభంలో, ప్రతి ఏడాది మొదటి సమావేశాల ప్రారంభంలో రాష్ట్రపతి రెండు సభలను కలిపి ప్రసంగిస్తారు (87); దానిపై ధన్యవాద తీర్మానం చర్చిస్తారు — లోక్‌సభలో అది ఓడితే ప్రభుత్వం సభ నమ్మకం కోల్పోయినట్లు. మంత్రులు, అటార్నీ జనరల్ ఏ సభలోనైనా మాట్లాడవచ్చు, కానీ ఈ అధికరణ వల్ల ఓటు హక్కు రాదు (88). సభా వ్యవహారాలు హిందీ లేదా ఇంగ్లీష్‌లో; ఈ రెండింటిలో సరిగ్గా చెప్పలేని సభ్యుడికి మాతృభాషలో — తెలుగులో సహా — మాట్లాడేందుకు అధ్యక్షుడు అనుమతి ఇవ్వవచ్చు (120). (→ English: quorum · हिन्दी: गणपूर्ति)

In exam EnglishUnder Article 100, questions in each House are decided by a majority of the members present and voting, other than the presiding officer, and the quorum is one-tenth of the total number of members of the House, counting the presiding officer. If at any time there is no quorum, the presiding officer must adjourn the House or suspend the sitting until there is one. Article 87 requires the President to address both Houses assembled together at the start of the first session after each general election to the Lok Sabha and at the start of the first session of each year; each House then debates a motion of thanks on the address, and its defeat in the Lok Sabha would signal that the government has lost the House's confidence. Article 88 gives every minister and the Attorney General the right to speak in and take part in the proceedings of either House, a joint sitting, or a committee they are named to, but this article gives them no right to vote. Under Article 120, business is transacted in Hindi or English, but the presiding officer may permit a member who cannot adequately express himself or herself in either to address the House in his or her mother tongue.

సాధారణ బిల్లుపై రెండు సభలు ఒప్పుకోకపోతే సంయుక్త సమావేశం (108). ఒక సభ ఆమోదించిన బిల్లును రెండో సభ తిరస్కరిస్తే, లేదా సవరణలపై చివరికి విభేదిస్తే, లేదా బిల్లు అందిన ఆరు నెలలైనా రెండో సభ ఆమోదించకపోతే — రాష్ట్రపతి రెండు సభలను కలిపి సమావేశపరచవచ్చు. అధ్యక్షత లోక్‌సభ స్పీకర్ (118(4)); ఆయన లేకపోతే డిప్యూటీ స్పీకర్, ఇద్దరూ లేకపోతే రాజ్యసభ డిప్యూటీ ఛైర్మన్. హాజరై ఓటు వేసిన రెండు సభల మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో బిల్లు ఆమోదం. ఇద్దరు అన్నదమ్ములు గొడవపడితే ఇంటి పెద్దలంతా కూర్చుని తేల్చినట్లు; అక్కడ లోక్‌సభ సభ్యులు రెట్టింపు కంటే ఎక్కువ కాబట్టి సాధారణంగా వారిదే పైచేయి. మనీ బిల్లుకు (రాజ్యసభ తిరస్కరించలేదు కాబట్టి) గానీ, రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుకు (368 ప్రకారం ప్రతి సభ విడిగా ఆమోదించాలి) గానీ సంయుక్త సమావేశం లేదు. ఇప్పటి వరకు మూడుసార్లే: వరకట్న నిషేధ బిల్లు (1961), బ్యాంకింగ్ సర్వీస్ కమిషన్ (రద్దు) బిల్లు (1978), ఉగ్రవాద నిరోధక బిల్లు (2002). (→ English: joint sitting · हिन्दी: संयुक्त बैठक)

In exam EnglishA joint sitting under Article 108 settles a deadlock on an ordinary bill. After a bill passed by one House reaches the other, the President may call the Houses to a joint sitting if the other House rejects it, or the Houses finally disagree on amendments, or more than six months pass from the bill's receipt without the other House passing it. The Speaker presides (Article 118(4)); in his or her absence, the Deputy Speaker, and if both are absent, the Deputy Chairman of the Rajya Sabha. The bill is passed if a majority of the total number of members of both Houses present and voting agree. Since the Lok Sabha has more than twice as many members, its view usually prevails. There is no joint sitting for a Money Bill, because the Rajya Sabha cannot reject one, nor for a Constitution Amendment Bill, which each House must pass separately by a special majority under Article 368. Joint sittings have been held only three times: on the Dowry Prohibition Bill (1961), the Banking Service Commission (Repeal) Bill (1978) and the Prevention of Terrorism Bill (2002).

సభ సాధారణంగా ప్రశ్నోత్తరాల సమయంతో మొదలవుతుంది — మొదటి గంట సభ్యులు మంత్రులను ప్రశ్నిస్తారు. నక్షత్రం గుర్తు ఉన్న ప్రశ్నకు సభలోనే నోటి జవాబు, ఆ తర్వాత అనుబంధ ప్రశ్నలు అడగవచ్చు. నక్షత్రం లేని ప్రశ్నకు రాతపూర్వక జవాబు మాత్రమే, అనుబంధ ప్రశ్నలు ఉండవు. అత్యవసర ప్రజా ప్రాధాన్య విషయంపై స్వల్ప వ్యవధి ప్రశ్నను మామూలు కంటే తక్కువ నోటీసుతో అడగవచ్చు, దానికి నోటి జవాబు. ఆ తర్వాత జీరో అవర్ — నియమాల్లో లేదు, ఆచరణలో పుట్టిన భారతీయ పద్ధతి; అధ్యక్షుడి అనుమతితో ముందస్తు నోటీసు లేకుండా అత్యవసర విషయాలు లేవనెత్తుతారు. ఉదాహరణ: నిన్న రాత్రి ఒక నియోజకవర్గంలో వంతెన కూలితే, ఆ ఎంపీ మరుసటి రోజే జీరో అవర్‌లో లేవనెత్తవచ్చు; వంతెనల భద్రతపై వివరమైన నక్షత్ర ప్రశ్నకు మాత్రం ముందస్తు నోటీసు కావాలి. మంత్రులు బహిరంగంగా, రికార్డులో జవాబు చెప్పాలి కాబట్టి ప్రభుత్వాన్ని జవాబుదారీ చేసే ప్రత్యక్ష సాధనాలు ఇవి. (→ English: Question Hour · हिन्दी: प्रश्नकाल)

In exam EnglishThe Question Hour is normally the first hour of a sitting, when members ask ministers questions. A starred question, marked with an asterisk, is answered orally on the floor, and supplementary questions may follow. An unstarred question receives a written answer, so no supplementaries can be asked. A short notice question deals with a matter of urgent public importance, can be asked at shorter notice than an ordinary question, and is answered orally. The Zero Hour follows the Question Hour. It is an Indian innovation that grew out of practice and is not mentioned in the Rules of Procedure: members raise urgent matters without the usual notice, with the presiding officer's permission. For example, if a bridge collapses in a constituency the night before, its member may raise the matter in Zero Hour the next day, while a detailed starred question on bridge safety would need prior notice. Because ministers must answer in public and on record, these devices are among the most direct ways in which the House holds the executive accountable.

తీర్మానాలు ప్రభుత్వ బలాన్ని నేరుగా పరీక్షిస్తాయి. అవిశ్వాస తీర్మానం లోక్‌సభలో మాత్రమే; కనీసం 50 మంది మద్దతు కావాలి; కారణాలు చెప్పాల్సిన పని లేదు; నెగ్గితే మొత్తం మంత్రిమండలి రాజీనామా చేయాలి. రాజ్యాంగంలో ఈ పేరు లేదు — 75(3), లోక్‌సభ నియమాల ఆధారంగా. అభిశంసన (సెన్సూర్) తీర్మానానికి కారణాలు చెప్పాలి; ఒక మంత్రిపై, కొందరిపై, లేదా మొత్తం ప్రభుత్వంపై పెట్టవచ్చు; నెగ్గినా ప్రభుత్వం తప్పనిసరిగా రాజీనామా చేయనక్కర్లేదు, కానీ రాజకీయంగా పెద్ద దెబ్బ. వాయిదా తీర్మానం — అత్యవసర ప్రజా ప్రాధాన్యం ఉన్న ఒక నిర్దిష్ట విషయంపై చర్చకు లోక్‌సభ మామూలు పనిని పక్కన పెడుతుంది; దీనికీ 50 మంది మద్దతు కావాలి; రాజ్యసభలో పెట్టలేరు; ప్రభుత్వంపై విమర్శ అంశం ఉందని భావిస్తారు. దృష్టి ఆకర్షణ తీర్మానం — అత్యవసర విషయంపై మంత్రి నుంచి అధికారిక ప్రకటన కోరడం; ఇదీ భారతీయ పద్ధతే, 1954 నుంచి నియమాల్లో ఉంది. రాష్ట్రపతి ప్రసంగంపై ధన్యవాద తీర్మానం మిగతా ముఖ్యమైనది. (→ English: no-confidence motion · हिन्दी: अविश्वास प्रस्ताव)

In exam EnglishMotions test the government's standing more directly. A no-confidence motion can be moved only in the Lok Sabha, needs the support of at least 50 members to be taken up, need not state reasons, and if passed obliges the whole Council of Ministers to resign; the Constitution does not name it, and it rests on Article 75(3) and the Lok Sabha's rules. A censure motion must state the reasons, can be aimed at a single minister, a group of ministers or the whole government, and its passage does not by itself compel the government to resign, though it is a serious political blow. An adjournment motion sets aside the normal business of the Lok Sabha to discuss a definite matter of urgent public importance; it also needs the support of 50 members, cannot be moved in the Rajya Sabha, and is regarded as carrying an element of censure of the government. A calling attention motion lets a member draw a minister's attention to an urgent matter and seek an authoritative statement; it is another Indian innovation, part of the rules since 1954. The motion of thanks on the President's address, described above, completes the main set.

Three motions compared
	No-confidence motion	Censure motion	Adjournment motion
Reasons stated	Not needed	Must be stated	A definite matter of urgent public importance
Aimed at	The whole Council of Ministers	One minister, a group or the whole government	The government's handling of the matter
Can it remove the government?	Yes, if passed in the Lok Sabha	No legal effect of that kind	No
If passed	The whole Council of Ministers must resign	No legal duty to resign	Treated as a censure of the government

మొత్తంగా చూస్తే: సభాధ్యక్షులు సభను నడుపుతూ, మనీ బిల్లా కాదా, ఫిరాయింపు జరిగిందా వంటి వివాదాలు తేలుస్తారు; ఆరు నెలల నియమం, రాష్ట్రపతి వార్షిక ప్రసంగం వల్ల పార్లమెంట్ క్రమం తప్పకుండా సమావేశమవుతుంది; కోరం, మెజారిటీ ఓటింగ్ నిర్ణయాలకు చట్టబద్ధత ఇస్తాయి; సంయుక్త సమావేశం సాధారణ బిల్లులపై ప్రతిష్టంభన తొలగిస్తుంది; ప్రశ్నలు, జీరో అవర్, తీర్మానాలు మంత్రులను బహిరంగంగా జవాబు చెప్పేలా చేస్తాయి. రెండు సభల మధ్య తేడా: ప్రభుత్వం నిలబడాలా వద్దా అన్నది లోక్‌సభ నమ్మకమే నిర్ణయిస్తుంది — అందుకే అవిశ్వాస, వాయిదా తీర్మానాలు అక్కడ మాత్రమే. ప్రభుత్వాన్ని తొలగించలేని రాజ్యసభ ప్రశ్నిస్తుంది, చర్చిస్తుంది. తర్వాతి భాగం: చట్టాల తయారీ — సాధారణ, మనీ, ఆర్థిక బిల్లులు, రాష్ట్రపతి ఆమోదం, బడ్జెట్. (→ English: Lok Sabha · हिन्दी: लोक सभा)

In exam EnglishSeen together, these rules explain how a parliamentary government is kept answerable. The presiding officers keep order and settle disputed questions such as whether a bill is a Money Bill and whether a member has defected; the six-month rule and the President's annual address keep Parliament meeting regularly; quorum and majority voting make decisions legitimate; the joint sitting breaks deadlocks on ordinary bills; and questions, Zero Hour and motions make ministers explain themselves in public. Remember the asymmetry between the Houses: only the confidence of the Lok Sabha decides whether a government survives, which is why the no-confidence motion and the adjournment motion exist only there, while the Rajya Sabha, which cannot remove a government, questions and debates it. The next part turns to law-making itself: ordinary bills, Money Bills and financial bills, the President's assent, and the Budget.

Exam traps

The Speaker resigns by writing to the Deputy Speaker, not to the President.
While a resolution to remove him or her is considered, the Speaker may still vote in the first instance; the Chairman of the Rajya Sabha cannot vote at all.
Quorum is one-tenth of the total number of members of the House, and the count includes the presiding officer.
A joint sitting is presided over by the Speaker, not by the Chairman of the Rajya Sabha, and is not available for Money Bills or Constitution Amendment Bills.
Prorogation ends a session but does not make pending bills lapse; only dissolution of the Lok Sabha does.
Question Hour is in the Rules of Procedure; Zero Hour is not.
A no-confidence motion needs no reasons; a censure motion must state reasons. Neither the no-confidence motion nor the adjournment motion can be moved in the Rajya Sabha.

Recap

Article 118: each House makes its own rules of procedure; much of parliamentary practice lives there.
Speaker (Articles 93–96): elected by the Lok Sabha; removal by a majority of all the then members after 14 days' notice; certifies Money Bills; presides over joint sittings; office continues after dissolution.
Chairman of the Rajya Sabha: the Vice-President ex officio; casting vote only; cannot vote at all while his or her removal is considered (Article 92).
Article 85: no more than six months between sessions; prorogation ends a session, dissolution ends the Lok Sabha.
Article 100: decisions by majority present and voting; quorum one-tenth. Article 120: Hindi or English, mother tongue with permission.
Joint sitting (Article 108): only for ordinary bills; Speaker presides; held in 1961, 1978 and 2002.
Question Hour: starred (oral, supplementaries), unstarred (written), short notice. Zero Hour: not in the rules.
No-confidence and adjournment motions: Lok Sabha only, 50 members; censure motion needs reasons; calling attention motion since 1954.

Practice questions

Q1. Consider the following statements about the Speaker of the Lok Sabha:
1. The Speaker can be removed by a resolution passed by a majority of all the then members of the Lok Sabha.
2. The Speaker vacates office as soon as the Lok Sabha is dissolved.
Which of the statements given above is/are correct?

1 only
2 only
Both 1 and 2
Neither 1 nor 2

Show answer

Answer: A. 1 only

Statement 1 is correct (Article 94(c)). Statement 2 is wrong: on dissolution the Speaker remains in office until immediately before the first meeting of the new Lok Sabha. So '2 only', 'both' and 'neither' are wrong.

Q2. Who presides over a joint sitting of the two Houses of Parliament?

The President
The Vice-President, as Chairman of the Rajya Sabha
The Speaker of the Lok Sabha
The senior-most member of either House

Show answer

Answer: C. The Speaker of the Lok Sabha

Article 118(4) gives the chair to the Speaker; in the Speaker's absence the Deputy Speaker, and then the Deputy Chairman of the Rajya Sabha. The President summons the joint sitting but does not preside; the Chairman of the Rajya Sabha has no role in presiding over it; seniority does not decide the chair.

Q3. A joint sitting of Parliament under Article 108 CANNOT be held on which of the following?
1. A Money Bill
2. A Constitution Amendment Bill
3. An ordinary bill rejected by the Rajya Sabha after the Lok Sabha passed it
Select the correct answer using the code given below.

1 only
1 and 2 only
2 and 3 only
1, 2 and 3

Show answer

Answer: B. 1 and 2 only

A Money Bill cannot be deadlocked because the Rajya Sabha cannot reject it, and a Constitution Amendment Bill must be passed by each House separately under Article 368. An ordinary bill rejected by the other House is exactly the case Article 108 covers, so any option containing 3 is wrong, and '1 only' leaves out the amendment bill.

Q4. The quorum to constitute a meeting of either House of Parliament is

one-tenth of the total number of members of the House
one-fourth of the members present
one-third of the total number of members of the House
a majority of the total number of members of the House

Show answer

Answer: A. one-tenth of the total number of members of the House

Article 100(3) fixes the quorum at one-tenth of the total number of members of the House, including the presiding officer. The other fractions are not in the Constitution; a majority of the total membership is relevant to special majorities, not quorum.

Q5. Consider the following statements about Zero Hour:
1. It is provided for in the Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha.
2. It follows the Question Hour.
Which of the statements given above is/are correct?

1 only
2 only
Both 1 and 2
Neither 1 nor 2

Show answer

Answer: B. 2 only

Statement 2 is correct. Statement 1 is wrong: Zero Hour is an Indian practice that is not mentioned in the Rules of Procedure. So '1 only', 'both' and 'neither' are wrong.

Q6. Which one of the following can be moved only in the Lok Sabha?

A no-confidence motion
A calling attention motion
A motion of thanks on the President's address
A starred question

Show answer

Answer: A. A no-confidence motion

The Council of Ministers is responsible to the Lok Sabha (Article 75(3)), so only that House can express no confidence in it. Calling attention motions, motions of thanks and starred questions are used in both Houses.

Q7. Consider the following statements about Article 120:
1. Business in Parliament shall be transacted in Hindi or in English.
2. The presiding officer may permit a member who cannot adequately express himself or herself in Hindi or English to address the House in his or her mother tongue.
Which of the statements given above is/are correct?

1 only
2 only
Both 1 and 2
Neither 1 nor 2

Show answer

Answer: C. Both 1 and 2

Both statements restate Article 120(1). So '1 only', '2 only' and 'neither' are wrong.

Q8. Which of the following bills were passed at a joint sitting of Parliament?
1. The Dowry Prohibition Bill, 1961
2. The Prevention of Terrorism Bill, 2002
3. The Constitution (Forty-fourth Amendment) Bill, 1978
Select the correct answer using the code given below.

1 and 2 only
2 and 3 only
1 and 3 only
1, 2 and 3

Show answer

Answer: A. 1 and 2 only

The three joint sittings were on the Dowry Prohibition Bill (1961), the Banking Service Commission (Repeal) Bill (1978) and the Prevention of Terrorism Bill (2002). A Constitution Amendment Bill can never go to a joint sitting, so every option containing 3 is wrong.

← Part 1 All parts Next: Part 3 →

Study this in the Upscore app to keep notes, save it for revision, track your practice scores and follow a plan to the exam date. It's free.

Study this in the app →

Sources

Constitution of India, Articles 64, 67, 75, 85–100, 108, 110, 118, 120 and 368 — https://legislative.gov.in/constitution-of-india/
Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha; Rules of Procedure and Conduct of Business in the Council of States (Rajya Sabha) — https://sansad.in
Parliament of India: joint sittings of the Houses (1961, 1978, 2002) and the functions of the presiding officers — https://sansad.in