Study this in the app →

English · हिन्दी · తెలుగు · தமிழ் · മലയാളം · मराठी · ಕನ್ನಡ

The Harappan civilisation: discovery, extent, sites and town planning

മലയാളത്തിൽ വിശദീകരണം

Prehistory and the Harappan civilisation · Part 2 / 3 · Fact-checked on · how we check

Written with AI from the sources listed at the bottom of this page, then fact-checked by a separate AI.

How the Harappan cities were found and announced; the Early, Mature and Late phases; the frontier sites and spread of the civilisation; citadel, lower town, grid streets, standard bricks and drains; Mohenjo-daro and the Great Bath; Harappa and its granaries; Lothal and Dholavira in Gujarat; and Kalibangan, Banawali, Rakhigarhi, Ropar and Chanhudaro.

Each idea is explained first in Malayalam (മലയാളം), ending with the English and Hindi exam terms, followed by the same point in exam English. UPSC Prelims is in English or Hindi, so understand it in Malayalam and revise it in English.

ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരം ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലെ ആദ്യ നഗരങ്ങൾ പണിതു. ചെമ്പും അതിന്റെ ലോഹസങ്കരമായ വെങ്കലവും പ്രധാന ലോഹങ്ങളായിരുന്ന വെങ്കലയുഗത്തിൽ തഴച്ചു; മെസപ്പൊട്ടേമിയയ്ക്കും ഈജിപ്തിനുമൊപ്പം നിന്ന മഹാസംസ്കാരം, അവയേക്കാൾ വലിയ വിസ്തൃതി. ആദ്യം ഖനനം ചെയ്ത ഹാരപ്പയുടെ പേരാണ് നൽകിയത് — നാട്ടിൽ ആദ്യം കുഴിച്ച കിണറിന്റെ പേരിൽ വഴിയെ വിളിക്കുന്നതുപോലെ. 'സിന്ധു നദീതട സംസ്കാരം' എന്ന പഴയ പേരുമുണ്ട്, പക്ഷേ പല സ്ഥലങ്ങളും സിന്ധുവിൽ നിന്ന് അകലെ, ഹരിയാന, പഞ്ചാബ്, രാജസ്ഥാൻ എന്നിവിടങ്ങളിൽ വറ്റിയ ഘഗ്ഗർ-ഹക്രയുടെ ഓരത്താണ്. ഈ ഭാഗം: കണ്ടെത്തൽ, കാലം, വ്യാപ്തി, നഗരഘടന, പ്രധാന സ്ഥലങ്ങൾ. (→ English: Harappan civilisation · Bronze Age · हिन्दी: हड़प्पा सभ्यता · कांस्य युग)

In exam EnglishThe Harappan civilisation produced the first cities of the Indian subcontinent. It flourished in the Bronze Age, when copper and its alloy bronze were the main metals, and at its height it stood beside Mesopotamia and Egypt as one of the great early civilisations, covering a larger area than either. It is named after Harappa, the first of its cities to be excavated, following the archaeologists' habit of naming a culture after the site where it was first identified. The older name, Indus Valley civilisation, is still used, but many of its sites lie well away from the Indus, especially along the dry bed of the Ghaggar-Hakra in Haryana, Punjab and Rajasthan. This part covers how the civilisation was found, how it is dated, how far it spread, how its towns were laid out, and what the main sites show; part 3 turns to its economy, beliefs, script and decline.

ഈ അവശിഷ്ടങ്ങൾ വളരെ മുമ്പേ ശ്രദ്ധയിൽ പെട്ടിരുന്നു, പക്ഷേ എത്ര പഴയതാണെന്ന് ആർക്കും അറിയില്ലായിരുന്നു. 1842-ൽ ചാൾസ് മാസൺ ഹാരപ്പയിലെ കുന്നുകൾ വിവരിച്ചു; പുരാവസ്തു സർവേയുടെ ആദ്യ മേധാവി അലക്സാണ്ടർ കണ്ണിങ്ഹാം 1875-ൽ ഒരു മുദ്ര പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു, പക്ഷേ അതിന്റെ വില തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല. 1850-കളിൽ റെയിൽപ്പാത പണിതവർ ഹാരപ്പയിലെ ഇഷ്ടികകൾ മെറ്റലിനായി കൊണ്ടുപോയി — പഴയ ക്ഷേത്രക്കല്ല് വീട്ടുമതിലിന് ഉപയോഗിച്ചതുപോലെ. 1921-ൽ ദയാറാം സാഹ്നി ഹാരപ്പയും 1922-ൽ ആർ. ഡി. ബാനർജി മോഹൻജൊദാരോയും ഖനനം ചെയ്തു. 600 കി.മീ. അകലെയുള്ള രണ്ടിടത്തും ഒരേ മുദ്രകളും ഇഷ്ടികകളും കണ്ട് 1924-ൽ ജോൺ മാർഷൽ പുതിയ സംസ്കാരം പ്രഖ്യാപിച്ചു. (→ English: Harappa · Mohenjo-daro · हिन्दी: हड़प्पा · मोहनजोदड़ो)

In exam EnglishThe ruins were noticed long before anyone knew how old they were. Charles Masson described the mounds of Harappa in an account of his travels published in 1842, and Alexander Cunningham, the first head of the Archaeological Survey, visited the site and published a Harappan seal in 1875 without realising what it was. Meanwhile railway builders in the 1850s carted away Harappa's ancient bricks for ballast, damaging the upper levels. Systematic digging came in the 1920s. Daya Ram Sahni excavated Harappa in 1921, and R. D. Banerji began work at Mohenjo-daro in Sindh in 1922. Seeing that the two sites, some 600 kilometres apart, shared the same seals, bricks and pottery, John Marshall, the Director General of the Survey, announced the discovery of a new civilisation in 1924.

പ്രധാനമായും റേഡിയോ കാർബൺ കാലനിർണയം വഴി ഈ സംസ്കാരത്തെ മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളായി കാണുന്നു. ആദ്യ ഹാരപ്പൻ (ഏകദേശം ബി.സി. 3200–2600): പ്രാദേശിക കാർഷിക സംസ്കാരങ്ങൾ മതിൽകെട്ടിയ ഗ്രാമങ്ങൾ, കുശവന്റെ ചക്രം, ചെമ്പ് — കോട്ട് ദിജി, ആമ്രി, കാലിബംഗന്റെ ആദ്യ അടരുകൾ. പക്വ ഹാരപ്പൻ (ഏകദേശം ബി.സി. 2600–1900): വലിയ ആസൂത്രിത നഗരങ്ങൾ, ഒരേ അളവിലുള്ള ഇഷ്ടിക, തൂക്കക്കട്ടികൾ, മുദ്രകൾ, ലിപി. അവസാന ഹാരപ്പൻ (ബി.സി. 1900 മുതൽ): നഗരങ്ങൾ ചുരുങ്ങി, ഗ്രാമങ്ങൾ തുടർന്നു. ചെറുഗ്രാമം വളർന്ന് വളർന്ന് പട്ടണമായതുപോലെ — നഗരങ്ങൾ പുറത്തുനിന്ന് പൊട്ടിവീണതല്ല, നാട്ടിലെ ഗ്രാമജീവിതത്തിൽ നിന്നുതന്നെ വളർന്നതാണ്. (→ English: radiocarbon dating · Mature Harappan · हिन्दी: रेडियोकार्बन काल-निर्धारण · परिपक्व हड़प्पा)

In exam EnglishThanks largely to radiocarbon dating, the civilisation is now usually divided into three phases. In the Early Harappan phase, roughly 3200 to 2600 BCE, regional farming cultures across the Indus and Ghaggar-Hakra plains built walled settlements, used potter's wheels and copper, and began to share styles; Kot Diji and Amri in Sindh and the earlier levels of Kalibangan in Rajasthan belong here. The Mature Harappan phase, about 2600 to 1900 BCE, is the age of the big planned cities, standard bricks and weights, seals and writing, spread over the whole region. The Late Harappan phase, from about 1900 BCE, saw cities shrink or be abandoned while smaller regional cultures carried on in villages. The phases matter because they show that the cities did not appear suddenly or come from outside: they grew out of centuries of local village life of the kind seen at Mehrgarh. When a question says 'Harappan civilisation' without qualification, it usually means the Mature phase.

പക്വ ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരം വളരെ വലിയ പ്രദേശത്ത് — ഹിമാലയത്തിന്റെ ഓരം മുതൽ ഖംഭാത്ത് ഉൾക്കടൽ വരെ, ബലൂചിസ്ഥാൻ മുതൽ മുകളിലെ ഗംഗ-യമുന ദോആബ് വരെ — പരന്നു. ദിക്കുകളുടെ അറ്റത്തെ സ്ഥലങ്ങൾ: വടക്ക് — ജമ്മുവിനടുത്ത് ചെനാബിൽ മാണ്ഡ, അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലെ വ്യാപാരകേന്ദ്രം ഷോർതുഗായ്; പടിഞ്ഞാറ് — ഇറാൻ അതിർത്തിക്കടുത്ത് സുത്കാഗെൻ ഡോർ; കിഴക്ക് — മീററ്റ് ജില്ലയിൽ ഹിൻഡനിൽ ആലംഗീർപൂർ; തെക്ക് — മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ദൈമാബാദ്. ആയിരത്തിലേറെ സ്ഥലങ്ങൾ അറിയാം; ഇപ്പോൾ പാകിസ്ഥാനേക്കാൾ ഇന്ത്യയിലാണ് കൂടുതൽ — ഘഗ്ഗർ-ഹക്രയുടെ ഓരത്തും ഗുജറാത്തിലും. (→ English: Mature Harappan · Alamgirpur · Sutkagen Dor · हिन्दी: परिपक्व हड़प्पा · आलमगीरपुर · सुत्कागेन डोर)

In exam EnglishThe Mature Harappan culture covered a vast area, from the edge of the Himalaya to the Gulf of Khambhat and from Balochistan to the upper Ganga-Yamuna doab. In the north, Manda stands on the Chenab near Jammu, and Shortugai, far beyond the mountains in north-eastern Afghanistan, was a trading outpost. In the west, Sutkagen Dor lies near the Makran coast of Balochistan, close to the Iranian border. In the east, Alamgirpur is on the Hindon, a tributary of the Yamuna, in Meerut district of Uttar Pradesh. In the south, Daimabad on the Pravara in Maharashtra marks the farthest reach, though its Harappan phase is a late one. Well over a thousand Harappan sites are now known. Since 1947 most new discoveries have been made in India, and today far more sites lie in India than in Pakistan, with a dense cluster along the Ghaggar-Hakra in Haryana, Punjab and Rajasthan and another in Gujarat.

ഈ നഗരങ്ങളുടെ പ്രത്യേകത നഗരാസൂത്രണം ആണ്. വലിയ പട്ടണങ്ങൾക്ക് രണ്ടു ഭാഗം: പടിഞ്ഞാറ് ഉയർന്ന ചെറിയ കുന്ന് — കോട്ടഭാഗം, മൺകട്ട തറയിൽ, വലിയ പൊതുകെട്ടിടങ്ങളോടെ; കിഴക്ക് വലിയ താഴ്ന്ന പട്ടണം, മിക്കവരും അവിടെ. പ്രധാന തെരുവുകൾ വടക്ക്–തെക്ക്, കിഴക്ക്–പടിഞ്ഞാറ് ദിശയിൽ മട്ടകോണിൽ കൂടിമുട്ടി — ചതുരംഗപ്പലകയിലെ കളങ്ങൾ പോലെ. ഇഷ്ടികകൾ എല്ലായിടത്തും ഒരേ അനുപാതം 1:2:4. തെരുവോരത്ത് മൂടിയ ഓടകൾ, വൃത്തിയാക്കാൻ ഇടയ്ക്കിടെ തുറപ്പുകൾ. വീടുകൾ നടുമുറ്റത്തിന് ചുറ്റും, പലതിലും സ്വന്തം കിണറും കുളിമുറിയും; വാതിലുകൾ പ്രധാന തെരുവിലേക്കല്ല, ഇടവഴികളിലേക്ക്. ഇത്ര ദൂരം ഒരേ നിയമങ്ങൾ എന്നാൽ ഏതോ അധികാരം ഉണ്ടായിരിക്കണം. (→ English: town planning · citadel · हिन्दी: नगर नियोजन · दुर्ग)

In exam EnglishWhat sets these cities apart is their town planning. The larger towns were usually built in two parts: a smaller, higher mound to the west, the citadel, raised on a platform of mud brick and holding the bigger public buildings, and a larger lower town to the east where most people lived. Main streets ran roughly north–south and east–west and met at right angles, dividing the lower town into blocks. Builders used baked and sun-dried bricks made to the same proportions, with thickness, width and length in the ratio 1:2:4, at sites hundreds of kilometres apart. Covered brick drains ran along the streets, fed by smaller drains from the houses, with openings at intervals so they could be cleaned. Houses were built around a courtyard, many had their own well and a paved bathing area, and doors usually opened onto side lanes rather than the main street. Such uniformity across a huge area points to shared rules and some form of authority that enforced them.

സിന്ധിലെ ലർക്കാന ജില്ലയിൽ സിന്ധു നദിക്കരയിൽ മോഹൻജൊദാരോ — ഏറ്റവും വലിയ, നന്നായി ശേഷിച്ച നഗരം; സിന്ധിയിൽ 'മരിച്ചവരുടെ കുന്ന്'. കോട്ടഭാഗത്ത് മഹാ സ്നാനക്കുളം — ഏകദേശം 12 മീ. നീളം, 7 മീ. വീതി, 2.4 മീ. ആഴം, വടക്കും തെക്കും അറ്റങ്ങളിൽ പടവുകൾ. ജിപ്സം ചാന്തിൽ ഇഷ്ടിക, പിന്നിൽ ടാർ അടര് — വെള്ളം ചോരില്ല. നമ്മുടെ അമ്പലക്കുളം പോലെ പുണ്യസ്നാനത്തിനായിരിക്കാം എന്നാണ് മിക്കവരുടെയും അഭിപ്രായം. അടുത്ത് വീലർ 'ധാന്യപ്പുര' എന്നു വിളിച്ച വലിയ കെട്ടിടം — ഇപ്പോൾ പലരും പണ്ടകശാല/ഹാൾ എന്ന് കാണുന്നു; തൂണുകളുള്ള സഭാമണ്ഡപം. 'നർത്തകി' വെങ്കലരൂപം, 'പുരോഹിത-രാജാവ്' കൽരൂപം ഇവിടെ നിന്ന്. 1980-ൽ ലോക പൈതൃക സ്ഥലം. (→ English: Great Bath · World Heritage site · हिन्दी: विशाल स्नानागार · विश्व धरोहर स्थल)

In exam EnglishMohenjo-daro, on the Indus in the Larkana district of Sindh, is the largest and best preserved of the cities; its name means 'mound of the dead' in Sindhi. On its citadel stands the Great Bath, a rectangular tank about 12 metres long, 7 metres wide and 2.4 metres deep, reached by flights of steps at the north and south ends. To stop leaks, the builders packed the bricks tightly in a gypsum mortar and sealed the outer side with bitumen, and a ring of rooms and a corridor enclosed the tank. Most scholars think it was used for ritual bathing. Near it lies a massive building on a brick platform that Wheeler called the great granary, though many archaeologists now prefer to see it as a large hall or warehouse, and in the southern part of the citadel there is a pillared hall that may have been used for meetings. Famous finds from Mohenjo-daro include the bronze figure known as the 'dancing girl' and the stone bust called the 'priest-king'. The ruins were inscribed as a UNESCO World Heritage site in 1980.

ഹാരപ്പ പാകിസ്ഥാൻ പഞ്ചാബിലെ സാഹിവാൾ ജില്ലയിൽ രാവിയുടെ പഴയ ഒഴുക്കുവഴിയിലാണ്. ഇഷ്ടികമോഷണം മുകളിലെ അടരുകൾ ഏറെ നശിപ്പിച്ചു, എങ്കിലും പടിഞ്ഞാറ് കോട്ടഭാഗം, താഴ്ന്ന പട്ടണം എന്ന അതേ ഘടന. കോട്ടഭാഗത്തിന് വടക്ക് പഴയ നദീതീരത്ത് ഉയർന്ന തറയിൽ രണ്ടു നിരകളിൽ ആറുവീതം ഇഷ്ടിക അറകൾ — ധാന്യപ്പുരകളായി കണ്ടു; അടുത്ത് ധാന്യം മെതിക്കാൻ വട്ടത്തിലുള്ള ഇഷ്ടികത്തറകൾ, തൊഴിലാളികളുടെ വീടുകളാകാവുന്ന ചെറുവീടുകളുടെ നിരകൾ. നമ്മുടെ കളത്തിനരികിൽ പത്തായവും പണിക്കാരുടെ കുടിലും പോലെ. പക്വഘട്ട ശ്മശാനം, പിന്നീടുള്ള 'സെമിത്തേരി എച്ച്' — അവസാന ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിന്റേത്. ഒരിടത്ത് മുഴുവൻ കഥയും കാണാം. (→ English: Harappa · Cemetery H · हिन्दी: हड़प्पा · क़ब्रिस्तान एच)

In exam EnglishHarappa lies on an old course of the Ravi in Sahiwal district of Pakistani Punjab. Brick robbing damaged its upper levels badly, so it is less complete than Mohenjo-daro, but it shows the same plan of a western citadel mound and lower town. To the north of the citadel, near the old river bank, excavators found two rows of brick-built units on a raised platform, six units in each row, which they identified as granaries; close by were circular brick platforms, probably for threshing grain, and rows of small houses that may have been workers' quarters. Harappa also has a cemetery of the Mature phase and a later one, known as Cemetery H, which belongs to the Late Harappan culture that followed. Because Harappa has been dug over a century, with layers from the early village to the late phase, it is one of the best places to follow the whole story of the civilisation in one spot.

ഗുജറാത്തിൽ സവിശേഷ സ്ഥലങ്ങളുണ്ട്. അഹമ്മദാബാദ് ജില്ലയിൽ ഖംഭാത്ത് ഉൾക്കടലിനടുത്ത് ലോഥൽ 1955 മുതൽ എസ്. ആർ. റാവു ഖനനം ചെയ്തു. കിഴക്കുവശത്ത് ചാലിലൂടെ നദിയുമായി ചേർന്ന വലിയ ഇഷ്ടികത്തൊട്ടി — റാവു അതിനെ ബോട്ടുകൾക്കുള്ള കപ്പൽത്തുറ എന്നു കണ്ടു; ചിലർ ജലസംഭരണി എന്നു പറയുന്നു, പക്ഷേ സാധാരണ പഠിപ്പിക്കുന്നത് കപ്പൽത്തുറ എന്നാണ്. മുത്തുപണിശാല, ഉയർന്ന പണ്ടകശാലയും. കച്ച് റണ്ണിലെ ഖദിർ ബേട്ട് ദ്വീപിലെ ധോളാവീര 1990 മുതൽ ആർ. എസ്. ബിഷ്ട് ഖനനം ചെയ്തു. മൂന്ന് ഭാഗങ്ങൾ — കോട്ടഭാഗം, മധ്യ പട്ടണം, താഴ്ന്ന പട്ടണം; ഏറെയും കല്ലിൽ. മരുഭൂമിയിൽ മഴവെള്ളം പിടിക്കാൻ വലിയ സംഭരണികളും തടയണകളും — നമ്മുടെ കുളങ്ങൾ പോലെ. വടക്കേ കവാടത്തിനടുത്ത് പത്ത് വലിയ ചിഹ്നങ്ങളുടെ 'സൈൻബോർഡ്'. 2021-ൽ ലോക പൈതൃക സ്ഥലം. സുർകോട്ടഡ, രംഗ്പൂർ മറ്റു സ്ഥലങ്ങൾ. (→ English: dockyard · World Heritage site · Dholavira · हिन्दी: गोदीवाड़ा · विश्व धरोहर स्थल · धौलावीरा)

In exam EnglishGujarat has some of the most distinctive sites. Lothal, near the Gulf of Khambhat in Ahmedabad district, was excavated by S. R. Rao from 1955. On its eastern side lies a large brick-lined basin joined by a channel to a river, which Rao identified as a dockyard for boats; some scholars think it was a reservoir, but the dockyard reading is the one usually taught. Lothal also had a bead-making workshop and a warehouse on a high platform. Dholavira, on Khadir Bet island in the Great Rann of Kutch, was excavated by R. S. Bisht of the Archaeological Survey from 1990. Unlike most cities it has three parts, a citadel, a middle town and a lower town, and it is built largely of stone. Its people cut large reservoirs and built channels and dams to catch the water of two seasonal streams, and near its north gate lay an inscription of ten large Harappan signs, often called the signboard. 'Dholavira: a Harappan City' became India's first Harappan World Heritage site in 2021. Surkotada in Kutch and Rangpur in Saurashtra are other Gujarat sites.

വടക്ക് രാജസ്ഥാൻ, ഹരിയാന, പഞ്ചാബ്, സിന്ധ് സ്ഥലങ്ങൾ. രാജസ്ഥാനിലെ ഹനുമാൻഗഢ് ജില്ലയിൽ വറ്റിയ ഘഗ്ഗറിലെ കാലിബംഗൻ 1960-കളിൽ ബി. ബി. ലാലും ബി. കെ. ഥാപ്പറും ഖനനം ചെയ്തു; പേരിന്റെ അർഥം 'കറുത്ത വളകൾ' — കുന്നുകളിൽ വളക്കഷണങ്ങൾ ചിതറിക്കിടന്നു. ആദ്യ ഹാരപ്പൻ അടരിൽ പരസ്പരം മുറിച്ചുകടക്കുന്ന ഉഴവുചാലുകളുള്ള വയൽ; പക്വഘട്ടത്തിൽ കോട്ടഭാഗത്ത് അഗ്നികുണ്ഡങ്ങളുടെ നിര; ഇവിടെ താഴ്ന്ന പട്ടണത്തിനും സ്വന്തം മതിൽ. ബനാവലിയിൽ മൺകലപ്പയുടെ രൂപം; ഹിസാർ ജില്ലയിലെ രാഖിഗഢി ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ സ്ഥലങ്ങളിൽ ഒന്ന്; സത്‌ലജിലെ റോപ്പർ — സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനു ശേഷം ആദ്യം ഖനനം ചെയ്തത്. സിന്ധിൽ ചൻഹുദാരോയ്ക്ക് കോട്ടഭാഗമേയില്ല — മുത്തും മുദ്രയും ഉണ്ടാക്കുന്ന കേന്ദ്രം, നാടുമുഴുവൻ ഒരു കുടിൽവ്യവസായ തെരുവ് പോലെ. കോട്ട് ദിജി — ആദ്യ ഹാരപ്പൻ മതിൽകെട്ടിയ ഗ്രാമം. (→ English: Kalibangan · Chanhudaro · citadel · हिन्दी: कालीबंगा · चन्हूदड़ो · दुर्ग)

In exam EnglishFurther north lie the sites of Rajasthan, Haryana, Punjab and Sindh. Kalibangan, on the dry bed of the Ghaggar in Hanumangarh district of Rajasthan, was excavated by B. B. Lal and B. K. Thapar in the 1960s; its name means 'black bangles', after the bangle pieces strewn over its mounds. Its Early Harappan level has a ploughed field marked by furrows crossing one another, and in the Mature phase a row of fire altars stood on the citadel; here the lower town too had its own wall. Banawali in Fatehabad district of Haryana yielded a terracotta model of a plough. Rakhigarhi in Hisar district of Haryana is among the largest Harappan sites in India. Ropar on the Sutlej in Punjab was the first Harappan site excavated after Independence, in the 1950s. In Sindh, Chanhudaro, south of Mohenjo-daro, had no citadel at all and was a busy centre for making beads and seals, while Kot Diji is known for its fortified Early Harappan settlement.
Major Harappan sites
SitePresent locationRiver or settingRemember it for
HarappaSahiwal district, Punjab (Pakistan)Old course of the RaviFirst site excavated (1921); granaries and working platforms; Cemetery H
Mohenjo-daroLarkana district, Sindh (Pakistan)IndusGreat Bath; large hall or 'granary'; 'dancing girl'; World Heritage site 1980
ChanhudaroSindh (Pakistan)IndusNo citadel; bead and seal making
KalibanganHanumangarh district, RajasthanGhaggarEarly ploughed field; fire altars; walled lower town
BanawaliFatehabad district, HaryanaGhaggar basinTerracotta plough model
RakhigarhiHisar district, HaryanaGhaggar basinAmong the largest Harappan sites in India
RoparRupnagar district, PunjabSutlejFirst Harappan site excavated after Independence
LothalAhmedabad district, GujaratNear the Gulf of KhambhatDockyard; bead workshop
DholaviraKutch district, GujaratKhadir Bet, Great Rann of KutchThree-part plan; reservoirs; signboard; World Heritage site 2021

ആകെ നോക്കിയാൽ ഈ സ്ഥലങ്ങളിൽ ഒരേ മാതൃകയും നാട്ടുവൈവിധ്യവും രണ്ടുമുണ്ട്. നൂറുകണക്കിന് കിലോമീറ്ററിൽ ഒരേ അനുപാതത്തിലുള്ള ഇഷ്ടിക, കളങ്ങളായ തെരുവുകൾ, മൂടിയ ഓടകൾ, ഉയർന്ന കോട്ടഭാഗം വേറിട്ട് — അതുകൊണ്ട് ഇത് ഒരേ സംസ്കാരം. ഒരേ കറി ഓരോ വീട്ടിലും അൽപം വ്യത്യസ്ത രുചിയിൽ വയ്ക്കുന്നതുപോലെ — ധോളാവീര കല്ലിൽ, മൂന്ന് ഭാഗം, ജലസംഭരണത്തോടെ; ലോഥൽ കടലരികിലെ വ്യാപാരകേന്ദ്രം; ചൻഹുദാരോയ്ക്ക് കോട്ടഭാഗമില്ല; കാലിബംഗനിൽ താഴ്ന്ന പട്ടണത്തിനും മതിൽ. ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരം ഭക്ഷണം, വ്യാപാരം, വിശ്വാസം, ലിപി, തകർച്ച — അടുത്ത ഭാഗം. (→ English: Harappan civilisation · हिन्दी: हड़प्पा सभ्यता)

In exam EnglishTaken together, the sites show both a common pattern and real local variety. Across hundreds of kilometres people used bricks of the same proportions, laid out streets in a grid, built covered drains and often separated a raised citadel from a lower town, which is why the Harappan world is described as one civilisation and not a set of unrelated towns. Yet each place adapted the pattern to its setting: Dholavira was built in stone with three parts and elaborate water storage for a dry island, Lothal was a craft and trading centre beside the sea, Chanhudaro had no citadel, and Kalibangan walled its lower town as well as its citadel. How these cities fed themselves, what they made and traded, what they believed, what their script was like and why the cities faded away are the subject of part 3.

Exam traps

Recap

Practice questions

Q1. Who excavated Harappa in 1921, the first Harappan city to be dug systematically?

  1. R. D. Banerji
  2. Daya Ram Sahni
  3. John Marshall
  4. Mortimer Wheeler
Show answer

Answer: B. Daya Ram Sahni

Daya Ram Sahni excavated Harappa in 1921. R. D. Banerji (a) began at Mohenjo-daro in 1922; John Marshall (c) was the Director General who announced the civilisation in 1924; Mortimer Wheeler (d) excavated in the 1940s.

Q2. Consider the following pairs:
Harappan site : State
1. Kalibangan : Rajasthan
2. Banawali : Haryana
3. Lothal : Gujarat
4. Ropar : Haryana
How many of the pairs given above are correctly matched?

  1. Only one
  2. Only two
  3. Only three
  4. All four
Show answer

Answer: C. Only three

Pairs 1, 2 and 3 are correct. Ropar lies on the Sutlej in Punjab, not Haryana, so pair 4 is wrong; that rules out 'all four', and since three pairs are right, 'only one' and 'only two' are wrong too.

Q3. With reference to Dholavira, consider the following statements:
1. The city was divided into three parts: a citadel, a middle town and a lower town.
2. It is located in Saurashtra on the coast of the Gulf of Khambhat.
3. It was inscribed as a UNESCO World Heritage site in 2021.
Which of the statements given above are correct?

  1. 1 and 2 only
  2. 2 and 3 only
  3. 1 and 3 only
  4. 1, 2 and 3
Show answer

Answer: C. 1 and 3 only

1 and 3 are correct. Dholavira is on Khadir Bet island in the Great Rann of Kutch; the site near the Gulf of Khambhat is Lothal, so statement 2 is wrong. Every option that includes 2, namely (a), (b) and (d), is therefore wrong.

Q4. Which one of the following Harappan cities had no citadel?

  1. Kalibangan
  2. Mohenjo-daro
  3. Chanhudaro
  4. Harappa
Show answer

Answer: C. Chanhudaro

Chanhudaro, a bead- and seal-making centre in Sindh, had no citadel. Kalibangan (a), Mohenjo-daro (b) and Harappa (d) all had a raised citadel separate from the lower town.

Q5. With reference to Harappan town planning, consider the following statements:
1. Bricks of the same proportions, in the ratio 1:2:4, were used at sites far apart from each other.
2. Houses usually had large windows and doors opening directly onto the main streets.
Which of the statements given above is/are correct?

  1. 1 only
  2. 2 only
  3. Both 1 and 2
  4. Neither 1 nor 2
Show answer

Answer: A. 1 only

Only 1 is correct. Harappan house doors usually opened onto side lanes, not the main streets, so statement 2 is wrong; hence (b) and (c) are wrong, and (d) is wrong because statement 1 is correct.

Q6. Consider the following pairs:
Harappan site : Present-day location
1. Shortugai : Afghanistan
2. Alamgirpur : Uttar Pradesh
3. Sutkagen Dor : Gujarat
Which of the pairs given above are correctly matched?

  1. 1 and 2 only
  2. 2 and 3 only
  3. 1 and 3 only
  4. 1, 2 and 3
Show answer

Answer: A. 1 and 2 only

1 and 2 are correct. Sutkagen Dor is the westernmost Harappan site, near the Makran coast of Balochistan in Pakistan, not in Gujarat, so pair 3 is wrong; options (b), (c) and (d) all include it.

Q7. With reference to the Great Bath, consider the following statements:
1. It lies in the lower town of Harappa.
2. Its bricks were set in gypsum mortar and backed by a layer of bitumen to keep water in.
Which of the statements given above is/are correct?

  1. 1 only
  2. 2 only
  3. Both 1 and 2
  4. Neither 1 nor 2
Show answer

Answer: B. 2 only

Only 2 is correct. The Great Bath is on the citadel of Mohenjo-daro, not in the lower town of Harappa, so statement 1 is wrong and (a) and (c) are wrong; (d) is wrong because statement 2 is correct.

Q8. A field with furrows crossing one another, from the Early Harappan level, has been found at

  1. Lothal
  2. Banawali
  3. Kalibangan
  4. Dholavira
Show answer

Answer: C. Kalibangan

The ploughed field is at Kalibangan in Rajasthan. Banawali (b) gave a terracotta plough model, not a field; Lothal (a) is known for its dockyard and Dholavira (d) for its three-part plan and reservoirs.

← Part 1All partsNext: Part 3 →

Study this in the Upscore app to keep notes, save it for revision, track your practice scores and follow a plan to the exam date. It's free.

Study this in the app →

Sources