Study this in the app →

English · हिन्दी · తెలుగు · தமிழ் · മലയാളം · मराठी · ಕನ್ನಡ

Money and money supply: M0 to M4, credit creation, CRR and SLR

ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ವಿವರಣೆ

Money and banking · Part 1 / 1 · Fact-checked on · how we check

Written with AI from the sources listed at the bottom of this page, then fact-checked by a separate AI.

What money does and who issues it, legal tender, reserve money (M0), the measures M1 to M4 and the 1998 aggregates, how banks create credit, the money multiplier, and the two reserve requirements: the cash reserve ratio (RBI Act s.42) and the statutory liquidity ratio (Banking Regulation Act s.24).

Each idea is explained first in Kannada (ಕನ್ನಡ), ending with the English and Hindi exam terms, followed by the same point in exam English. UPSC Prelims is in English or Hindi, so understand it in Kannada and revise it in English.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಹಣ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಮೂಲಕ ಹೇಗೆ ಓಡಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಮನೆಯ ನೀರಿನ ಟ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ಪೈಪುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ: ಟ್ಯಾಂಕಿನಿಂದ ಪೈಪಿನ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿ ಕೋಣೆಗೂ ನೀರು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಣ ಎಂದರೇನು, ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಹೇಗೆ ಎಣಿಸುತ್ತದೆ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಾಲಗಳು ಆ ಹಣವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ, ಪ್ರತಿ ಠೇವಣಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸಾಲ ಕೊಡಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಮಿತಿ ಹಾಕುವ ಎರಡು ಮೀಸಲು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಬಗೆಗಳು, ಮರಳಿ ಬಾರದ ಸಾಲಗಳು, ರೈತರು, ಸಣ್ಣ ಉದ್ದಿಮೆಗಳು, ದುರ್ಬಲ ವರ್ಗಗಳತ್ತ ಸಾಲ ತಿರುಗಿಸುವ ನಿಯಮಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಧಾರ ಜನರನ್ನು ತಲುಪುವುದು ಈ ಪೈಪುಗಳ ಮೂಲಕವೇ. (→ English: money and banking · हिन्दी: मुद्रा और बैंकिंग)

In exam EnglishThis chapter explains how money is created and how it moves through India's banks. Part 1 deals with money itself: what makes something money, how the Reserve Bank of India (RBI) counts the stock of money in the economy, how ordinary bank lending multiplies that stock, and the two reserve rules, the cash reserve ratio and the statutory liquidity ratio, that limit how much of each deposit banks can lend. Part 2 turns to the banks: the different kinds of banks, the problem of loans that go bad, and the rules that steer credit towards farmers, small firms and weaker sections. The previous chapter showed that the RBI is bound by law to aim at an inflation target; this chapter shows the plumbing through which any monetary decision actually reaches households and firms.

ಎಲ್ಲರೂ ಸರಕು, ಸೇವೆ, ಸಾಲ ತೀರಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಹಣ. ಹಣ ಇಲ್ಲದಾಗ ವಸ್ತು ವಿನಿಮಯ ಇತ್ತು: ಅಕ್ಕಿ ಬೇಕಾದ ನೇಕಾರ, ಅದೇ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಬಟ್ಟೆ ಬೇಕಾದ ರೈತನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು — ಇಬ್ಬರ ಅಗತ್ಯವೂ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹೊಂದಬೇಕು. ಹಣ ನಾಲ್ಕು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಈ ತೊಂದರೆ ನೀಗಿಸುತ್ತದೆ: ಯಾರಿಗಾದರೂ ಮಾರಿ ಯಾರಿಂದಲಾದರೂ ಕೊಳ್ಳಲು ವಿನಿಮಯ ಮಾಧ್ಯಮ; ಅಕ್ಕಿ, ಬಟ್ಟೆ, ಸೈಕಲ್ ಎಲ್ಲದರ ಬೆಲೆಯನ್ನು ರೂಪಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಸಲು ಅಳತೆಗೋಲು; ಇಂದಿನ ಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ತಿಂಗಳು ಖರ್ಚು ಮಾಡಲು ಮೌಲ್ಯ ಸಂಗ್ರಹ; ಸಾಲ, ಬಾಡಿಗೆ, ಸಂಬಳವನ್ನು ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೆ ರೂಪಾಯಿಯಲ್ಲಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸಲು ಮುಂದೂಡಿದ ಪಾವತಿಯ ಮಾನದಂಡ. ಹಣದುಬ್ಬರ ಉಳಿಸಿದ ರೂಪಾಯಿಯ ಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ ತಗ್ಗಿಸುವುದರಿಂದ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹಾನಿ. (→ English: functions of money · हिन्दी: मुद्रा के कार्य)

In exam EnglishMoney is whatever people generally accept in payment for goods and services and in settling debts. Before money, trade depended on barter, which needs a double coincidence of wants: a weaver who wants rice must find a rice farmer who happens to want cloth, at the same time and in matching quantities. Money removes that obstacle by doing four jobs. As a medium of exchange it lets the weaver sell cloth to anyone and buy rice from anyone. As a unit of account it lets very different goods be priced and compared in one measure, the rupee. As a store of value it lets income earned today be spent next month. As a standard of deferred payment it lets loans, rents and salaries be fixed in rupees for the future. Inflation, studied in the previous chapter, harms the last two jobs most, because it shrinks what a saved or promised rupee will buy.

ಇಂದಿನ ಹಣ 'ಫಿಯಟ್' ಹಣ: ₹500 ನೋಟಿನ ಬೆಲೆ ಅದರ ಕಾಗದದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಕಾನೂನು ಅದನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಚಲಾವಣೆಯ ಹಣ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದೆ, ಅಂದರೆ ಸಾಲ ತೀರಿಸುವಾಗ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲೇಬೇಕು, ಜನರೂ ಅದನ್ನು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಬಸ್ ಟಿಕೆಟ್ ಬರೀ ಕಾಗದ, ಆದರೆ ಕಂಡಕ್ಟರ್ ಕೊಟ್ಟದ್ದರಿಂದ ಮಾನ್ಯ — ಹಾಗೆಯೇ. RBI ಕಾಯ್ದೆಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 22 ಪ್ರಕಾರ ನೋಟು ಹೊರಡಿಸುವ ಹಕ್ಕು RBIಗೆ ಮಾತ್ರ; ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದು ರೂಪಾಯಿ ನೋಟನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಹೊರಡಿಸುತ್ತದೆ, RBI ಅವನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ತರುತ್ತದೆ. 2016 ನವೆಂಬರ್ 9ರಿಂದ ಹಳೆಯ ₹500, ₹1,000 ನೋಟುಗಳು ಅಮಾನ್ಯವಾದವು. ಬ್ಯಾಂಕ್ ಠೇವಣಿಯಿಂದ ಚೆಕ್, ಕಾರ್ಡ್, UPI ಮೂಲಕ ಪಾವತಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಚಲಾವಣೆ ಅಲ್ಲ: ಅಂಗಡಿಯವನು ಚೆಕ್ ನಿರಾಕರಿಸಬಹುದು, ಸರಿಯಾದ ನೋಟನ್ನು ಅಲ್ಲ. (→ English: legal tender · हिन्दी: वैध मुद्रा)

In exam EnglishModern money is fiat money: a ₹500 note is valuable not because of the paper it is printed on but because the law makes it legal tender, which means it must be accepted in payment of a debt, and because people trust it. Under section 22 of the Reserve Bank of India Act, 1934, the RBI has the sole right to issue bank notes in India. Coins and the one-rupee note are issued by the Government of India, coins under the Coinage Act, 2011, and the RBI puts them into circulation. A note can lose its legal tender character by government action: the old ₹500 and ₹1,000 notes ceased to be legal tender from 9 November 2016, and the Specified Bank Notes (Cessation of Liabilities) Act, 2017 later ended the RBI's liability on them. Bank deposits also work as money, since people pay with them through cheques, cards and UPI, but they are not legal tender: a shopkeeper may refuse a cheque but not a valid note.

ಹಣ ಅಳೆಯುವ ಅತಿ ಕಿರಿದಾದ ಅಳತೆ ಮೀಸಲು ಹಣ (M0). ಇದರಲ್ಲಿ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕರೆನ್ಸಿ, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು RBIಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟ ಠೇವಣಿಗಳು, ಕೆಲವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ವಿದೇಶಿ ಕೇಂದ್ರ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು RBIಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟ 'ಇತರ ಠೇವಣಿಗಳು' ಸೇರುತ್ತವೆ. ಮನೆಯ ಅಡಿಪಾಯದಂತೆ: ಒಟ್ಟು ಹಣದ ಪೂರೈಕೆ ಎಂಬ ಕಟ್ಟಡ ಇದರ ಮೇಲೆಯೇ ಏಳುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೇ ಇದನ್ನು 'ಹೈ-ಪವರ್ಡ್ ಮನಿ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. RBI ಸರ್ಕಾರಿ ಬಾಂಡ್ ಅಥವಾ ವಿದೇಶಿ ಕರೆನ್ಸಿ ಕೊಂಡಾಗ, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟಾಗ ಹೊಸ ರೂಪಾಯಿಯಿಂದ ಪಾವತಿಸುತ್ತದೆ — M0 ಏರುತ್ತದೆ; ಮಾರಿದಾಗ ಅಥವಾ ಸಾಲ ಮರಳಿದಾಗ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ RBI ನೇರವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು M0 ಅನ್ನು. (→ English: reserve money · हिन्दी: आरक्षित मुद्रा)

In exam EnglishThe narrowest measure of money is reserve money, written M0. It is made up of currency in circulation, the deposits that banks keep with the RBI, and 'other deposits' with the RBI, held by bodies such as some public institutions, foreign central banks and international organisations. Reserve money is also called high-powered money or the monetary base, because the rest of the money supply is built on top of it: every deposit that banks create rests in the end on cash and on reserves at the central bank. Reserve money changes mainly through the RBI's own balance sheet. When the RBI buys government securities, buys foreign currency or lends to banks, it pays with newly created rupees and reserve money rises; when it sells securities or foreign currency, or its loans to banks are repaid, reserve money falls. That is why M0 is the measure the central bank controls most directly.

ಜನರು ಖರ್ಚು ಮಾಡಬಹುದಾದ ಹಣವನ್ನು ಎಣಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ಅಳತೆಗಳು ಇವು. 1977ರಲ್ಲಿ RBIಯ ಎರಡನೇ ಕಾರ್ಯತಂಡ ನಾಲ್ಕು ಅಳತೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿತು. M1 = ಜನರ ಕೈಯಲ್ಲಿನ ನಗದು + ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೆ ಠೇವಣಿಗಳು + RBIಯಲ್ಲಿ 'ಇತರ' ಠೇವಣಿಗಳು. M2 = M1 + ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿ ಉಳಿತಾಯ ಠೇವಣಿಗಳು. M3 = M1 + ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿತ, ಆವರ್ತಕ ಠೇವಣಿಗಳು. M4 = M3 + ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಯ ಎಲ್ಲ ಠೇವಣಿಗಳು (NSC ಬಿಟ್ಟು). M1 ಸಂಕುಚಿತ ಹಣ, M3 ವಿಸ್ತೃತ ಹಣ. ಜೇಬಿನ ನೋಟು ತಕ್ಷಣ ಖರ್ಚಾಗುತ್ತದೆ, ನಿಶ್ಚಿತ ಠೇವಣಿ ತೆಗೆಯಲು ಸಮಯ ಅಥವಾ ದಂಡ — ಆದ್ದರಿಂದ M1ರಿಂದ M4ರತ್ತ ಹೋದಂತೆ ದ್ರವ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ಯಾಂಕಿನ ತಿಜೋರಿಯ ನಗದು ಜನರದ್ದಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಜನರ ಕೈಯ ಕರೆನ್ಸಿ ಚಲಾವಣೆಯ ಕರೆನ್ಸಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ. (→ English: narrow money, broad money · हिन्दी: संकीर्ण मुद्रा, व्यापक मुद्रा)

In exam EnglishWider measures count the money the public can spend. The RBI's Second Working Group on money supply (1977) defined four measures that remain the standard exam definitions. M1 is currency with the public plus demand deposits with the banking system plus 'other' deposits with the RBI. M2 is M1 plus savings deposits with post office savings banks. M3 is M1 plus time deposits with the banking system, that is, fixed and recurring deposits. M4 is M3 plus all deposits with post office savings banks, excluding National Savings Certificates. M1 is called narrow money and M3 broad money. Liquidity falls as one moves from M1 to M4: cash and current-account balances can be spent at once, while a fixed deposit or a post office deposit takes time, or a penalty, to turn into cash. Note one difference with M0: currency with the public is smaller than currency in circulation, because cash lying in banks' own vaults is not the public's money.
Measures of money in India (Second Working Group, 1977)
MeasureWhat it containsAlso called
M0Currency in circulation + bankers' deposits with RBI + other deposits with RBIReserve money, high-powered money
M1Currency with the public + demand deposits with banks + other deposits with RBINarrow money; most liquid
M2M1 + savings deposits with post office savings banks—
M3M1 + time deposits with banksBroad money; headline measure
M4M3 + all post office savings bank deposits (excluding NSCs)Least liquid of M1–M4

1998ರಲ್ಲಿ Y.V. ರೆಡ್ಡಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯ RBI ಕಾರ್ಯತಂಡ ಈ ಅಳತೆಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿತು. ದೇಶದ ನಿವಾಸಿಗಳ ಠೇವಣಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಎಣಿಸಿ, ನಿಶ್ಚಿತ ಠೇವಣಿಗಳನ್ನು ಅವಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ NM1, NM2, NM3; ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿ ಠೇವಣಿ, ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಠೇವಣಿ, NBFCಗಳ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಠೇವಣಿ ಸೇರಿಸುವ L1, L2, L3 ತಂದಿತು. ಆದರೂ RBI ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸುವುದು M3 ಅನ್ನೇ. ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ಥಾನ ಬದಲಾಯಿತು: 1985ರ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಮಿತಿಯ ನಂತರ M3 ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಗುರಿಗಳು; 1998ರಲ್ಲಿ ಬಡ್ಡಿ, ಸಾಲ, ಉತ್ಪಾದನೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುವ 'ಬಹು ಸೂಚಕ' ವಿಧಾನ; 2016ರಿಂದ ಹಣದುಬ್ಬರ ಗುರಿ. ಊರಲ್ಲಿ ಬೆಳೆ ಹೆಚ್ಚದೆ ಜೇಬಿನ ಹಣ ಮಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚಿದರೆ ಬೆಲೆ ಏರುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಸ್ತೃತ ಹಣದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಗಮನಿಸುತ್ತಾರೆ. (→ English: monetary aggregates · हिन्दी: मौद्रिक समुच्चय)

In exam EnglishIn 1998 the RBI's Working Group on Money Supply, chaired by Y.V. Reddy, refined these measures. It introduced new monetary aggregates, NM1, NM2 and NM3, which count only residents' deposits and split banks' time deposits by maturity, and liquidity aggregates, L1, L2 and L3, which add post office savings deposits, deposits and borrowings of financial institutions, and public deposits with non-banking financial companies. M3 remains the headline measure of broad money that the RBI publishes and analyses. Its place in policy has changed. From the mid-1980s, following the Chakravarty Committee (1985), the RBI set targets for M3 growth; in 1998 it moved to a multiple indicator approach that also weighed interest rates, credit, output and other data; and since 2016 the inflation target has anchored policy. Money growth still matters, because broad money growing much faster than output for a long time usually ends in demand-pull inflation.

ನಾವು ಬಳಸುವ ಹಣದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳೇ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರತಿ ಠೇವಣಿಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಮೀಸಲಿಟ್ಟು ಉಳಿದದ್ದನ್ನು ಸಾಲ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ರಾಮು ₹1,000 ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ಹಾಕಿದ ಎಂದುಕೊಳ್ಳಿ, 10 ಶೇಕಡಾ ಮೀಸಲು ಕಡ್ಡಾಯ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ₹900 ಒಬ್ಬ ದಿನಸಿ ಅಂಗಡಿಯವನಿಗೆ ಸಾಲ ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಅವನು ಸಗಟು ವ್ಯಾಪಾರಿಗೆ ಪಾವತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಆ ₹900 ತನ್ನ ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ₹90 ಇಟ್ಟು ₹810 ಸಾಲ ಕೊಡುತ್ತದೆ... ಹೀಗೆ ಕೊನೆಗೆ ಒಟ್ಟು ಠೇವಣಿ ₹10,000ವರೆಗೆ ತಲುಪಬಹುದು. ಇದೇ ಸಾಲ ಸೃಷ್ಟಿ: ಪ್ರತಿ ಸಾಲವೂ ಹೊಸ ಠೇವಣಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಜನರು ಸ್ವಲ್ಪ ನಗದನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿಡುತ್ತಾರೆ, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮೀಸಲು ಇಡುತ್ತವೆ, ಸಾಲ ಬೇಕಾದ ಮತ್ತು ತೀರಿಸಬಲ್ಲವರು ಸಿಗಬೇಕು — ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜದಲ್ಲಿ ಆ ಪೂರ್ಣ ಮಿತಿ ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ. (→ English: credit creation · हिन्दी: ऋण सृजन)

In exam EnglishBanks create most of the money people actually use. Under fractional reserve banking a bank keeps only a part of each deposit as reserves and lends out the rest. Suppose a depositor puts ₹1,000 in a bank that must keep 10 per cent in reserve. It lends ₹900 to a shopkeeper, who pays a supplier, who deposits the ₹900 in his own bank. That bank keeps ₹90 and lends ₹810, and so on. In the end total deposits can reach ₹10,000, the first deposit multiplied by one divided by the reserve ratio. This is credit creation: each loan creates a new deposit. In practice the process stops well short of this theoretical limit, because people keep part of their money as cash, banks hold reserves above the minimum, and lending needs borrowers who want loans and can repay them.

ಆಧಾರ ಹಣದಿಂದ (M0) ವಿಸ್ತೃತ ಹಣ (M3) ಎಷ್ಟು ಪಟ್ಟು ಬೆಳೆದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಹಣ ಗುಣಕ = M3 ÷ M0. ಮೀಸಲು ಹಣ 100, ವಿಸ್ತೃತ ಹಣ 500 ಆದರೆ ಗುಣಕ 5 — ಪ್ರತಿ ಆಧಾರ ರೂಪಾಯಿಯ ಮೇಲೆ ಐದು ರೂಪಾಯಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇದು ಎರಡು ಅಂಶಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಹಬ್ಬದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಮೇಲಿನ ನಂಬಿಕೆ ಕುಸಿದಾಗ ಜನರು ನಗದನ್ನು ಮನೆಯಲ್ಲಿಡುತ್ತಾರೆ; ಮನೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟ ಹಣ ಸಾಲವಾಗಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಗುಣಕ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ. RBI ನಗದು ಮೀಸಲು ಅನುಪಾತ ಏರಿಸಿದರೂ, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು ಮೀಸಲಿಟ್ಟರೂ ಗುಣಕ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ. (→ English: money multiplier · हिन्दी: मुद्रा गुणक)

In exam EnglishThe link between the monetary base and broad money is summed up by the money multiplier, usually measured as M3 divided by M0. Suppose reserve money is 100 units and broad money is 500 units: the multiplier is 5, meaning each rupee of reserve money supports five rupees of broad money. The multiplier depends mainly on two ratios. The currency-deposit ratio rises when the public prefers to hold cash, for instance during the festival season or when trust in banks weakens; cash kept at home is not lent, so a higher ratio means a smaller multiplier. The reserve ratio rises when the RBI raises the cash reserve ratio or when banks choose to hold more reserves, and that too shrinks the multiplier.

ನಗದು ಮೀಸಲು ಅನುಪಾತ (CRR) ಅಂದರೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ ನಿವ್ವಳ ಬೇಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಅವಧಿ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳ (NDTL) ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ನಗದಾಗಿ RBIಯಲ್ಲಿ ಇಡುವುದು — RBI ಕಾಯ್ದೆ ಸೆಕ್ಷನ್ 42. ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆಯಂತೆ ಕೇಳಿದ ತಕ್ಷಣ ಕೊಡಬೇಕಾದವು ಬೇಡಿಕೆ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳು; ನಿಶ್ಚಿತ ಠೇವಣಿಯಂತೆ ಅವಧಿ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಕೊಡಬೇಕಾದವು ಅವಧಿ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳು. ಈ ಹಣಕ್ಕೆ RBI ಬಡ್ಡಿ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ — ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ಅದು ಸುಮ್ಮನೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಹಣ. ಊರಿನ ಚೀಟಿ ನಡೆಸುವವನು ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಹಣವನ್ನು ಊರ ಹಿರಿಯರ ಬಳಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇಡುವಂತೆ. 2006ರ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ನಂತರ ಕನಿಷ್ಠ-ಗರಿಷ್ಠ ಮಿತಿಗಳಿಲ್ಲ. CRR ಇಳಿಸಿದರೆ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಸಾಲಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಹಣ, ಏರಿಸಿದರೆ ಕಡಿಮೆ. 2025ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್-ನವೆಂಬರ್ ನಡುವೆ ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ RBI ಇದನ್ನು 4ರಿಂದ 3 ಶೇಕಡಾಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಿತು. (→ English: cash reserve ratio · हिन्दी: आरक्षित नकदी निधि अनुपात)

In exam EnglishThe cash reserve ratio (CRR) is the share of a bank's net demand and time liabilities that it must keep as a cash balance with the RBI, under section 42 of the RBI Act, 1934. Demand liabilities are deposits payable whenever the customer asks, such as current accounts and the demand portion of savings accounts; time liabilities are repayable after a fixed period, such as fixed deposits. The RBI pays no interest on CRR balances, so for a bank this is idle money. The Reserve Bank of India (Amendment) Act, 2006 removed the old floor of 3 per cent and ceiling of 20 per cent. The CRR does two jobs: it keeps a slice of every deposit safely with the central bank, and it is a monetary tool, since a cut releases funds that banks can lend and a rise absorbs them. The RBI cut the CRR from 4 per cent to 3 per cent of NDTL in four steps between September and November 2025 (RBI, 2025).

ಶಾಸನಬದ್ಧ ದ್ರವ್ಯತೆ ಅನುಪಾತ (SLR) ಅಂದರೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ NDTLನ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತ, ಬೇಗ ಹಣವಾಗಿಸಬಹುದಾದ ಆಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಳಿಯೇ ಇಡುವುದು — ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕಾಯ್ದೆ ಸೆಕ್ಷನ್ 24. ನಗದು, ಚಿನ್ನ, ಸರ್ಕಾರಿ ಬಾಂಡ್‌ಗಳಂಥ ಅನುಮೋದಿತ ಭದ್ರತಾಪತ್ರಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಗರಿಷ್ಠ 40 ಶೇಕಡಾ; 25 ಶೇಕಡಾ ಕನಿಷ್ಠವನ್ನು 2007ರ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತೆಗೆಯಿತು; 2020ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಿಂದ 18 ಶೇಕಡಾ. CRRನಂತಲ್ಲದೆ ಇವುಗಳಿಗೆ ಬಡ್ಡಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಬೇಕಾದರೆ ಮಾರಿ ಹಣ ಪಡೆಯಬಹುದು — ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆಂದು ಇಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಂತೆ. ಇದು ಠೇವಣಿದಾರರಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ; ಆದರೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಹಣ ರೈತರು, ಉದ್ದಿಮೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗದೆ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಟೀಕೆ ಇದೆ. 1990ರಲ್ಲಿ SLR 38.5 ಶೇಕಡಾ; 1991ರ ನರಸಿಂಹಂ ಸಮಿತಿ ಅದನ್ನು ಇಳಿಸಲು ಹೇಳಿತು. (→ English: statutory liquidity ratio · हिन्दी: सांविधिक चलनिधि अनुपात)

In exam EnglishThe statutory liquidity ratio (SLR) is the share of NDTL that a bank must keep invested in safe and liquid assets that it holds itself, under section 24 of the Banking Regulation Act, 1949. Eligible assets are cash, gold and unencumbered approved securities. The ceiling is 40 per cent; the old floor of 25 per cent was removed by the Banking Regulation (Amendment) Act, 2007. The SLR has stood at 18 per cent since April 2020 (RBI). Unlike CRR balances, SLR assets earn interest and can be sold or pledged when a bank needs cash, so the SLR protects depositors by making sure every bank has a cushion it can turn into money quickly. It also creates a steady demand for government bonds, which critics say diverts deposits away from lending to farms and firms. In 1990 the SLR reached 38.5 per cent, and the Narasimham Committee (1991) recommended bringing it down.
CRR and SLR compared
FeatureCash reserve ratioStatutory liquidity ratio
LawRBI Act, 1934, s.42Banking Regulation Act, 1949, s.24
Kept whereWith the RBIWith the bank itself
FormCash balance onlyCash, gold, approved securities
Interest earnedNoneYes, on securities
LimitsNo floor or ceiling since 2006Ceiling 40%; no floor since 2007
Level (RBI)3% of NDTL since November 202518% of NDTL since April 2020

ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದು ಸರಪಳಿಯಂತೆ ಜೋಡಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ: RBI ಮೀಸಲು ಹಣ (M0) ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸಾಲ ಕೊಡುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಹಲವು ಪಟ್ಟು ಠೇವಣಿಗಳಾಗಿಸುತ್ತವೆ; ವಿಸ್ತೃತ ಹಣ (M3) M0ನ ಎಷ್ಟು ಪಟ್ಟು ಎಂದು ಹಣ ಗುಣಕ ಹೇಳುತ್ತದೆ. CRR ಮತ್ತು SLR ಪ್ರತಿ ಠೇವಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಲ ಕೊಡಲಾಗದ ಕನಿಷ್ಠ ಭಾಗವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತವೆ — ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಸುರಕ್ಷತೆ, ಗುಣಕ ಎರಡೂ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿವೆ. ಕಾಯ್ದೆಗಳ ಜಾಗ ನೆನಪಿಡಿ: ನೋಟಿನ ಹಕ್ಕು RBI ಕಾಯ್ದೆ ಸೆಕ್ಷನ್ 22, CRR ಸೆಕ್ಷನ್ 42; SLR ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕಾಯ್ದೆ ಸೆಕ್ಷನ್ 24. M1 ಸಂಕುಚಿತ, M3 ವಿಸ್ತೃತ; M1ರಿಂದ M4ರತ್ತ ದ್ರವ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆ. ಹಣದ ಪೂರೈಕೆ ನಡೆಯುವುದು ಹೀಗೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಾಲ ಕೊಡುವ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ಮರಳದ ಸಾಲಗಳು, ಆದ್ಯತಾ ವಲಯಗಳಿಗೆ ಸಾಲ ನೋಡೋಣ. (→ English: money supply · हिन्दी: मुद्रा आपूर्ति)

In exam EnglishThe pieces fit together as a chain. The RBI creates reserve money (M0); banks, by lending, turn it into a much larger stock of deposits, so that broad money (M3) is several times M0, and the money multiplier measures that gap. The CRR and the SLR fix the minimum share of every deposit that cannot be lent to the public, so they shape both the safety of banks and the size of the multiplier. Keep the legal homes apart: the RBI's note-issuing right is in section 22 and the CRR in section 42 of the RBI Act, 1934, while the SLR is in section 24 of the Banking Regulation Act, 1949. Keep the measures apart too: M1 is narrow money, M3 broad money, and liquidity falls from M1 to M4. Part 2 looks at the institutions that do this lending, at what happens when their loans go bad, and at how the state steers part of their credit to priority sectors.

Exam traps

Recap

Practice questions

Q1. Under which of the following does the Reserve Bank of India have the sole right to issue bank notes in India?

  1. Section 22 of the Reserve Bank of India Act, 1934
  2. Section 24 of the Banking Regulation Act, 1949
  3. Section 42 of the Reserve Bank of India Act, 1934
  4. The Coinage Act, 2011
Show answer

Answer: A. Section 22 of the Reserve Bank of India Act, 1934

Section 22 of the RBI Act gives the RBI the sole right to issue bank notes. Section 24 of the Banking Regulation Act deals with the SLR, section 42 of the RBI Act with the CRR, and the Coinage Act, 2011 governs coins issued by the Government, not bank notes.

Q2. Consider the following statements:
1. The Reserve Bank of India pays interest to banks on the balances they maintain to meet the cash reserve ratio.
2. Banks may hold gold to meet the statutory liquidity ratio.
Which of the statements given above is/are correct?

  1. 1 only
  2. 2 only
  3. Both 1 and 2
  4. Neither 1 nor 2
Show answer

Answer: B. 2 only

Statement 1 is wrong: the RBI pays no interest on CRR balances, which is why CRR money is idle for banks. Statement 2 is right: SLR can be met with cash, gold or approved securities. So '1 only', 'both' and 'neither' are wrong.

Q3. Which one of the following is NOT a component of M3 as defined by the RBI's Second Working Group (1977)?

  1. Currency with the public
  2. Demand deposits with banks
  3. Time deposits with banks
  4. Deposits with post office savings banks
Show answer

Answer: D. Deposits with post office savings banks

M3 = M1 + time deposits of banks, and M1 already includes currency with the public and demand deposits, so the first three options are all inside M3. Post office savings deposits enter M2 and M4, not M3.

Q4. Consider the following pairs:
1. M1 — Narrow money
2. M0 — High-powered money
3. M4 — The RBI's headline measure of broad money
How many of the pairs given above are correctly matched?

  1. Only one
  2. Only two
  3. All three
  4. None
Show answer

Answer: B. Only two

Pairs 1 and 2 are correct: M1 is narrow money and M0, reserve money, is called high-powered money. Pair 3 is wrong because the headline broad money measure is M3, not M4. So 'only one', 'all three' and 'none' are wrong.

Q5. A bank receives a fresh deposit of ₹1,000. If every bank must keep 20 per cent of deposits as reserves, the public holds no extra cash and banks lend everything else, what is the maximum total of deposits the banking system can create from it?

  1. ₹1,200
  2. ₹2,000
  3. ₹5,000
  4. ₹8,000
Show answer

Answer: C. ₹5,000

The theoretical limit is the deposit divided by the reserve ratio: 1,000 ÷ 0.20 = ₹5,000. ₹1,200 adds only the reserve, ₹2,000 wrongly doubles the deposit, and ₹8,000 confuses the lendable share with the total.

Q6. Which of the following would tend to reduce the money multiplier?
1. An increase in the cash reserve ratio
2. People choosing to hold more of their money as cash
3. Banks keeping reserves above the required minimum
Select the correct answer using the code given below.

  1. 1 and 2 only
  2. 2 and 3 only
  3. 1 and 3 only
  4. 1, 2 and 3
Show answer

Answer: D. 1, 2 and 3

All three reduce the multiplier: a higher CRR and excess reserves raise the reserve ratio, and more cash with the public raises the currency-deposit ratio, so less of each rupee is re-lent. Each code that leaves one out is wrong.

Q7. Consider the following statements:
1. After the Reserve Bank of India (Amendment) Act, 2006, there is no statutory floor or ceiling on the cash reserve ratio.
2. The statutory liquidity ratio cannot be fixed above 40 per cent of net demand and time liabilities.
Which of the statements given above is/are correct?

  1. 1 only
  2. 2 only
  3. Both 1 and 2
  4. Neither 1 nor 2
Show answer

Answer: C. Both 1 and 2

Both are correct: the 2006 amendment removed the CRR's 3 per cent floor and 20 per cent ceiling, and section 24 of the Banking Regulation Act keeps a 40 per cent ceiling on the SLR (only its floor was removed in 2007). So '1 only', '2 only' and 'neither' are wrong.

Q8. The RBI's Working Group on Money Supply (1998), which introduced the liquidity aggregates L1, L2 and L3, was chaired by

  1. Y.V. Reddy
  2. Sukhamoy Chakravarty
  3. M. Narasimham
  4. Urjit Patel
Show answer

Answer: A. Y.V. Reddy

Y.V. Reddy chaired the 1998 Working Group. Sukhamoy Chakravarty's committee (1985) is linked to monetary targeting, M. Narasimham's (1991) to banking reforms such as lowering the SLR, and Urjit Patel's (2014) to inflation targeting.

All parts

Study this in the Upscore app to keep notes, save it for revision, track your practice scores and follow a plan to the exam date. It's free.

Study this in the app →

Sources