Study this in the app →

English · हिन्दी · తెలుగు · தமிழ் · മലയാളം · मराठी · ಕನ್ನಡ

Migration, settlements and urbanisation

മലയാളത്തിൽ വിശദീകരണം

Human geography of India · Part 3 / 4 · Fact-checked on · how we check

Written with AI from the sources listed at the bottom of this page, then fact-checked by a separate AI.

How the Census records migration and its four streams; push and pull factors, the main sending and receiving states and international migration; the effects of migration; rural settlement types and functional classes of towns; statutory towns, census towns and urban agglomerations; urbanisation from 1901 to 2011 and the largest cities; slums and the urban missions launched in 2015.

Each idea is explained first in Malayalam (മലയാളം), ending with the English and Hindi exam terms, followed by the same point in exam English. UPSC Prelims is in English or Hindi, so understand it in Malayalam and revise it in English.

ഇതുവരെ ജനസംഖ്യ ഒരിടത്ത് നിൽക്കുന്നതുപോലെ കണ്ടു. പക്ഷേ ആളുകൾ വിവാഹം, ജോലി, പഠനം എന്നിവയ്ക്കായി സ്ഥലം മാറിക്കൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു. നമ്മുടെ നാട്ടിൽ നിന്ന് ഗൾഫിലേക്ക് പോയവരെയും ഇവിടെ ജോലിക്ക് വന്ന അതിഥിത്തൊഴിലാളികളെയും ഓർക്കുക. ഈ ഭാഗത്ത് കുടിയേറ്റം എങ്ങനെ എണ്ണുന്നു, എന്തുകൊണ്ട്, അതിന്റെ ഫലം; ഒടുവിൽ എന്താണ് പട്ടണം, നഗരങ്ങൾ എത്ര വേഗം വളരുന്നു, 2015 മുതലുള്ള നഗര പദ്ധതികൾ. (→ English: migration · हिन्दी: प्रवास)

In exam EnglishParts 1 and 2 treated the population as if it stayed in place. In reality people move all the time, for marriage, work, study or safety, and their movement redraws the map of where Indians live. This part follows that movement and where it ends. It begins with migration: how the Census records it, its main streams, why people move and what it does to the places they leave and the places they reach. Finally it covers urban India: how the Census decides what is a town, how fast the urban share has grown, which states and cities lead, and the national missions for cities launched since 2015.

സെൻസസിൽ കുടിയേറ്റക്കാരനെ രണ്ട് ചോദ്യങ്ങൾ കൊണ്ട് തിരിച്ചറിയുന്നു. ഒന്ന്, ജനിച്ച സ്ഥലം: ജനിച്ച സ്ഥലം അല്ലാത്തിടത്താണെങ്കിൽ കുടിയേറ്റക്കാരൻ. രണ്ട്, മുമ്പത്തെ താമസസ്ഥലം: മുമ്പ് വേറെ സ്ഥലത്തായിരുന്നിട്ട് ഇവിടെ വന്നാലും കുടിയേറ്റക്കാരൻ; ഇവിടെ ജനിച്ച്, ഗൾഫിൽ ജോലി ചെയ്ത് തിരിച്ചെത്തിയ ചേട്ടനെ ഇത് എണ്ണും. ഈ രണ്ടാമത്തെ രീതിയിൽ 2011-ൽ ഏകദേശം 45 കോടി പേർ, അതായത് മൂന്നിലൊന്നിലധികം. കുടിയേറ്റത്തിൽ മിക്കതും രാജ്യത്തിനകത്ത്, അതിലും സ്വന്തം സംസ്ഥാനത്തിനകത്ത്. (→ English: migration; place of last residence · हिन्दी: प्रवास; पिछला निवास स्थान)

In exam EnglishThe Census asks two questions to identify migrants. The first is the place of birth: anyone counted somewhere other than the village or town where he or she was born is a migrant by place of birth. The second, used since 1971, is the place of last residence: anyone whose previous usual home was elsewhere is a migrant by last residence, even if he or she was born in the present place and moved away and back. The second measure picks up recent and return moves and is the one most often quoted. By last residence Census 2011 counted about 45 crore migrants, well over a third of the population. Most of this movement is internal, within India, and most of that is within the same state. International migration, out of India or into it, is far smaller in number but matters greatly for money and ideas.

കുടിയേറ്റത്തെ നാല് വഴികളായി കാണുന്നു: ഗ്രാമത്തിൽ നിന്ന് ഗ്രാമം, ഗ്രാമത്തിൽ നിന്ന് നഗരം, നഗരത്തിൽ നിന്ന് നഗരം, നഗരത്തിൽ നിന്ന് ഗ്രാമം. ഏറ്റവും വലുത് ഗ്രാമത്തിൽ നിന്ന് ഗ്രാമം, അതിൽ കൂടുതലും സ്ത്രീകൾ; കാരണം വിവാഹശേഷം പല നാടുകളിലും പെൺകുട്ടി ഭർത്താവിന്റെ നാട്ടിലേക്ക് പോകുന്നു. പുരുഷന്മാരിൽ ഗ്രാമത്തിൽ നിന്ന് നഗരം പ്രധാനം, ജോലിക്കായി. പഠിച്ചവർ നഗരം മാറി നഗരം, വിരമിച്ചവർ നഗരത്തിൽ നിന്ന് ഗ്രാമത്തിലേക്ക്. (→ English: migration streams · हिन्दी: प्रवास की धाराएँ)

In exam EnglishInternal migration is usually sorted into four streams by origin and destination: rural to rural, rural to urban, urban to urban and urban to rural. The largest by far is rural to rural, and it is dominated by women, because in most of India a bride moves to her husband's village after marriage, usually within the same district or state. Among men, rural to urban is the most important stream, as workers leave farming villages for factories, building sites and services in towns. Urban to urban moves are common among the educated, who shift between cities for jobs and promotions. Urban to rural, the smallest stream, includes retirement and return.

നാട് വിടാൻ രണ്ട് തരം കാരണങ്ങൾ: നാട്ടിൽ തള്ളിവിടുന്നവ (ദാരിദ്ര്യം, ഭൂമി കുറവ്, വരൾച്ച, സ്കൂളും ആശുപത്രിയും ഇല്ലായ്മ), നഗരത്തിൽ ആകർഷിക്കുന്നവ (സ്ഥിരം ജോലി, കൂടിയ കൂലി, നല്ല സൗകര്യങ്ങൾ). സ്ത്രീകളുടെ കുടിയേറ്റത്തിന് പ്രധാന കാരണം വിവാഹം, പുരുഷന്മാർക്ക് ജോലി. ഉത്തർപ്രദേശ്, ബിഹാർ എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ പേർ പോകുന്നു; മഹാരാഷ്ട്ര, ഡൽഹി, ഗുജറാത്ത്, ഹരിയാന എന്നിവിടങ്ങളിലേക്ക് കൂടുതൽ പേർ എത്തുന്നു. (→ English: migration; push and pull factors · हिन्दी: प्रवास; प्रतिकर्ष और अपकर्ष कारक)

In exam EnglishWhy do people move? Geographers group the reasons into push factors at the origin and pull factors at the destination. Push factors include poverty, too little land for a growing family, low farm wages, drought or floods, and lack of schools and hospitals. Pull factors include regular jobs and higher wages, better services and the variety of city life. The reasons differ sharply by sex. For women the main recorded reason is marriage; for men it is work or employment, followed by moving with the household and education. The pattern between states follows the economic gradient. Uttar Pradesh and Bihar send out the largest numbers, while Maharashtra, Delhi, Gujarat and Haryana receive the most.

നമ്മുടെ നാട്ടിൽ നിന്ന് ധാരാളം പേർ ഗൾഫിലേക്ക് നിർമാണ, സേവന ജോലികൾക്ക് കരാറിൽ പോകുന്നു; ഡോക്ടർമാരും എൻജിനീയർമാരും വിദ്യാർഥികളും അമേരിക്ക, ബ്രിട്ടൻ, കാനഡ, ഓസ്ട്രേലിയ എന്നിവിടങ്ങളിലേക്ക്. വിദേശത്ത് മൂന്ന് കോടിയിലധികം ഇന്ത്യക്കാരും ഇന്ത്യൻ വംശജരും ഉണ്ടെന്ന് വിദേശകാര്യ മന്ത്രാലയം പറയുന്നു. ഗൾഫിലുള്ള മാമൻ എല്ലാ മാസവും വീട്ടിലേക്ക് അയയ്ക്കുന്ന പണമാണ് പ്രവാസിപ്പണം; ഇത് ഏറ്റവും കൂടുതൽ കിട്ടുന്ന രാജ്യം ഇന്ത്യയാണെന്ന് ലോകബാങ്ക് പറയുന്നു. നേപ്പാൾ, ബംഗ്ലാദേശ് എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇങ്ങോട്ടും ആളുകൾ വരുന്നു. (→ English: remittances; diaspora · हिन्दी: विप्रेषण; प्रवासी समुदाय)

In exam EnglishInternational migration links India to the wider world. Large numbers of Indian workers, many from Kerala, Tamil Nadu, Andhra Pradesh, Uttar Pradesh and Bihar, have gone to the Gulf countries for construction, trade and service jobs, usually on fixed contracts, while doctors, engineers, scientists and students have gone to the United States, the United Kingdom, Canada and Australia. Over generations this has produced one of the largest diasporas in the world: the Ministry of External Affairs counts more than three crore people of Indian origin and Indian citizens living abroad. The money they send home, called remittances, has made India the world's largest recipient of remittances for many years, according to the World Bank. India also receives migrants, mainly from neighbouring countries such as Nepal, whose citizens may live and work in India under the 1950 treaty, and Bangladesh.

കുടിയേറ്റം രണ്ടറ്റത്തും മാറ്റം വരുത്തുന്നു. നമ്മുടെ നാട്ടിൽ ഗൾഫ് പ്രവാസിപ്പണം കൊണ്ട് വീടുകളും കുട്ടികളുടെ പഠനവും കടം വീട്ടലും; എത്തുന്നിടത്ത് കുടിയേറ്റത്തൊഴിലാളികൾ കാരണം പഞ്ചാബ്, ഹരിയാന വയലുകളും ഫാക്ടറികളും നടക്കുന്നു. പോകുന്നത് കൂടുതലും യുവാക്കളായതിനാൽ എത്തുന്നിടത്ത് പുരുഷന്മാർ കൂടുതൽ, നാട്ടിൽ സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും വയോജനങ്ങളും മാത്രം. പുതിയ ചിന്തകൾ നാട്ടിലെത്തുന്നു, പക്ഷേ നഗരത്തിൽ ഒറ്റപ്പെടലും മോശം താമസവും. വെള്ളവും ഓടയും എത്തുന്നതിനേക്കാൾ വേഗം നഗരം വളർന്നാൽ ചേരികൾ പെരുകും. (→ English: migration; remittances · हिन्दी: प्रवास; विप्रेषण)

In exam EnglishMigration changes both ends of the journey. The economic effects are the most visible: remittances pay for houses, education and debts in sending regions, as Kerala's Gulf money shows, and migrant labour keeps the factories, building sites and farms of the receiving regions running; the Green Revolution districts of Punjab and Haryana, for example, have long depended on farm workers from Bihar and eastern Uttar Pradesh. Demographic effects follow because migrants are mostly young men: receiving areas end up with more men than women and a larger working-age share, while sending villages are left with women, children and the old. Socially, migrants carry new ideas, skills and habits home, but they also face isolation, poor housing and weak legal protection in the city. Environmental effects appear when cities grow faster than their water, sewerage and housing, leading to overcrowding and the spread of slums.

ഗ്രാമങ്ങൾ നാല് തരം. വീടുകൾ തൊട്ടുതൊട്ട്, ചുറ്റും വയലുകൾ ഉള്ളവ കൂട്ടഗ്രാമങ്ങൾ, ഗംഗാസമതലം പോലുള്ള ഫലഭൂയിഷ്ഠ സ്ഥലങ്ങളിൽ; സുരക്ഷയ്ക്കോ കിണറിന് ചുറ്റുമോ ഇങ്ങനെ ഉണ്ടാകും. നടുവിൽ കൂട്ടം, ചുറ്റും കുറച്ച് വീടുകൾ എങ്കിൽ അർധ-കൂട്ടഗ്രാമം. ഒരേ പേരിൽ വേറിട്ട ചെറുകൂട്ടങ്ങൾ (പല്ലി, പാറ, ധാണി) എങ്കിൽ ചെറുകൂട്ട ഗ്രാമം. മലകളിലും കാടുകളിലും ഓരോ വീടും അകന്നകന്ന് ആണെങ്കിൽ ചിതറിയ വാസസ്ഥലം: മേഘാലയ, ഉത്തരാഖണ്ഡ്, നമ്മുടെ കേരളത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ. (→ English: clustered, semi-clustered, hamleted and dispersed settlements · हिन्दी: गुच्छित, अर्ध-गुच्छित, पल्ली और प्रकीर्ण बस्तियाँ)

In exam EnglishWhere people finally settle, the form of the settlement reflects land, water, security and society. Geographers sort India's villages into four broad kinds. In a clustered (compact) village the houses crowd into a single block, and the fields stretch away all around it. This is what one mostly sees across fertile alluvial country such as the Ganga plain; it also turns up where families huddled together for safety or around a rare well or tank, as in parts of Rajasthan and Bundelkhand. Semi-clustered villages have a compact core with a fringe of houses around it, often where a community is separated from the main village. Hamleted villages break up into a few separate clusters that still share one village name; the local word for such a cluster changes from place to place (para, palli, panna, dhani or nagla). Such villages are common in the middle and lower Ganga plain and in parts of Chhattisgarh. Dispersed settlements, single houses or tiny groups scattered over hills and forests, are found in Meghalaya, the hills of Uttarakhand and Himachal Pradesh, and parts of Kerala.

പട്ടണങ്ങളെ അവയുടെ രൂപത്തേക്കാൾ അവ ചെയ്യുന്ന ധർമം കൊണ്ട് തിരിച്ചറിയുന്നു. ഭരണ പട്ടണങ്ങൾ: ന്യൂഡൽഹി, ചണ്ഡീഗഢ്, സംസ്ഥാന തലസ്ഥാനങ്ങൾ. വ്യവസായ പട്ടണങ്ങൾ: ഉരുക്കുശാലയ്ക്ക് ചുറ്റും ജംഷഡ്പൂർ, ഭിലായ്. ഗതാഗത പട്ടണങ്ങൾ: കാണ്ട്ല തുറമുഖം. ഖനി പട്ടണങ്ങൾ: ഝരിയ, ദിഗ്ബോയ്. സൈനിക കന്റോൺമെന്റ് പട്ടണങ്ങൾ: അംബാല, മോ. തീർഥാടന പട്ടണങ്ങൾ: വാരാണസി, പുരി, അജ്മീർ, മധുര; ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് ചുറ്റും വളർന്നതുപോലെ. വിദ്യാഭ്യാസ പട്ടണങ്ങൾ: പിലാനി, റൂർക്കി; മലയോര സുഖവാസകേന്ദ്രങ്ങൾ: ഷിംല, ഊട്ടി. (→ English: functional classification of towns · हिन्दी: नगरों का प्रकार्यात्मक वर्गीकरण)

In exam EnglishTowns are better classified by what they do than by their shape. Most large cities do many things at once, but many towns are known for one dominant function. Administrative towns are seats of government, such as New Delhi, Chandigarh and the state capitals. Industrial towns grew around factories, such as Jamshedpur around its steel plant and Bhilai around another. Transport towns are ports, rail junctions or road hubs, such as Kandla, now Deendayal Port, on the Gujarat coast. Mining towns, such as Jharia and Digboi, grew over coal and oil. Garrison or cantonment towns, such as Ambala and Mhow, began as military stations. Religious and cultural towns, such as Varanasi, Puri, Ajmer and Madurai, grew around shrines; educational towns, such as Pilani and Roorkee, around institutions; and hill stations, such as Shimla and Udhagamandalam (Ooty), as summer retreats that became tourist towns.

പട്ടണം ഏതെന്ന് സെൻസസ് രണ്ട് വഴിയിൽ തീരുമാനിക്കുന്നു. മുനിസിപ്പാലിറ്റി, കോർപ്പറേഷൻ, കന്റോൺമെന്റ് ബോർഡ് ഉള്ള സ്ഥലം നിയമപ്രകാരമുള്ള പട്ടണം. അത്തരം സ്ഥാപനം ഇല്ലെങ്കിലും 5,000-ലധികം ജനസംഖ്യ, 75 ശതമാനം പുരുഷ തൊഴിലാളികൾ കൃഷിയല്ലാത്ത ജോലിയിൽ, ചതുരശ്ര കി.മീ.ക്ക് 400 പേർ എന്ന സാന്ദ്രത എന്നീ മൂന്നും ഉണ്ടെങ്കിൽ സെൻസസ് പട്ടണം; ഇപ്പോഴും പഞ്ചായത്താണെങ്കിലും നഗരം പോലെ ആയ നമ്മുടെ പല സ്ഥലങ്ങളും ഇങ്ങനെയാണ്. പട്ടണവും ചുറ്റും വളർന്ന ഭാഗങ്ങളും ചേർന്നതാണ് നഗര സമുച്ചയം. 2011-ൽ പത്ത് ലക്ഷം കടന്നവ 53. (→ English: statutory town; census town; urban agglomeration · हिन्दी: सांविधिक नगर; जनगणना नगर; नगरीय संकुल)

In exam EnglishWhether a place counts as urban is settled by the Census of India, which accepts two different routes. The first way is legal: a place becomes a statutory town simply by having been given an urban local body, be it a municipal corporation, a municipality, a cantonment board or a notified town area committee. The second way rests on numbers. Even without any municipal body, the Census labels a place a census town when three tests are all passed together: 5,000 or more residents; three-quarters or more of its working men (main workers) earning their living outside farming; and 400 or more people living on each square kilometre. In 2011 there were about 4,000 statutory towns and nearly 3,900 census towns, the latter almost three times as many as in 2001, which shows how many large villages had quietly turned urban without being governed as towns. Where a town and its outgrowths, or several adjoining towns, form one continuous built-up area, the Census treats them together as an urban agglomeration. Towns of 1,00,000 or more are Class I; in 2011 there were 53 urban agglomerations or cities of a million or more.
Urban units in the Census
UnitHow it is defined2011 figure
Statutory townHas a municipal corporation, municipality, cantonment board or notified town area committeeAbout 4,000
Census townNo urban local body, but population 5,000+, 75%+ of male main workers non-farm, density 400+ per sq kmNearly 3,900
Urban agglomerationA continuous urban spread: a town with outgrowths, or adjoining towns, counted togetherGreater Mumbai largest
Class I townPopulation of 1,00,000 or moreLargest size class
Million-plus city or UAPopulation of 10 lakh or more53

രാജ്യത്ത് നഗരവൽക്കരണം പതുക്കെ, സ്ഥിരമായി വളർന്നു: 1901-ൽ 11 ശതമാനം, 1951-ൽ 17, 2011-ൽ 31.2 ശതമാനം, അതായത് ഏകദേശം 37.7 കോടി പേർ. 2001–11-ൽ ആദ്യമായി ഗ്രാമങ്ങളേക്കാൾ കൂടുതൽ പേർ നഗരങ്ങളിൽ കൂടി. ഗോവ (62 ശതമാനം), മിസോറം, തമിഴ്നാട്, കേരളം, മഹാരാഷ്ട്ര മുന്നിൽ; ഹിമാചൽ (10), ബിഹാർ, അസം പിന്നിൽ. ഡൽഹി ഏതാണ്ട് മുഴുവൻ നഗരം. വലിയ സമുച്ചയങ്ങൾ: മുംബൈ, ഡൽഹി, കൊൽക്കത്ത, പിന്നെ ചെന്നൈ, ബെംഗളൂരു. (→ English: urbanisation; urban agglomeration · हिन्दी: नगरीकरण; नगरीय संकुल)

In exam EnglishIndia's urbanisation has been steady rather than explosive. The urban share was about 11 per cent in 1901 and about 17 per cent in 1951, and it reached about 31.2 per cent, or roughly 37.7 crore people, in 2011. The 2001–11 decade marked a first since independence: in absolute numbers, towns and cities added more people than the countryside did. Among the larger states, Goa was the most urbanised (about 62 per cent), followed by Mizoram, Tamil Nadu, Kerala and Maharashtra, while Himachal Pradesh (about 10 per cent), Bihar and Assam were the least. Delhi, at about 97.5 per cent, was almost entirely urban. The three largest urban agglomerations in 2011 were Greater Mumbai (about 1.84 crore), Delhi (about 1.63 crore) and Kolkata (about 1.41 crore), followed by Chennai and Bengaluru.

നഗരം വേഗം വളരുകയും വീടും വെള്ളവും ഓടയും അതേ വേഗത്തിൽ വളരാതിരിക്കുകയും ചെയ്താൽ പാവപ്പെട്ട കുടിയേറ്റക്കാർ ചേരികളിൽ താമസിക്കും; 2011-ൽ ഏകദേശം 6.5 കോടി പേർ ചേരികളിൽ. ഗതാഗതക്കുരുക്കും മലിനീകരണവും കൂടും. അതിനാൽ 2015 ജൂൺ 25-ന് കേന്ദ്രം മൂന്ന് പദ്ധതികൾ തുടങ്ങി: 100 നഗരങ്ങൾക്ക് സ്മാർട്ട് സിറ്റി മിഷൻ; ഏകദേശം 500 നഗരങ്ങളിൽ വെള്ളം, ഓട, പാർക്ക് എന്നിവയ്ക്ക് അമൃത് (2021 മുതൽ അമൃത് 2.0, എല്ലാ വീട്ടിലും പൈപ്പ് വെള്ളം); പാവപ്പെട്ടവരുടെ വീടിന് പ്രധാനമന്ത്രി ആവാസ് യോജന–നഗരം, രണ്ടാം ഘട്ടം 2024-ൽ. നഗരവൽക്കരണം കൊണ്ടുവരുന്ന വെല്ലുവിളികളാണിവ. (→ English: urbanisation; slum; Smart Cities Mission; AMRUT · हिन्दी: नगरीकरण; मलिन बस्ती; स्मार्ट सिटी मिशन; अमृत)

In exam EnglishRapid growth without matching investment strains cities. Housing falls short, so poor migrants crowd into slums; Census 2011 counted about 6.5 crore people living in slums in more than 2,600 towns. Water supply, sewerage, solid-waste handling and public transport lag behind demand, and congestion and air pollution follow. Since 2015 the Union government has run national missions to address these gaps, all launched on 25 June 2015. The Smart Cities Mission selected 100 cities to improve core infrastructure and use technology in services. AMRUT, the Atal Mission for Rejuvenation and Urban Transformation, focused on water supply, sewerage and green spaces in about 500 cities, and AMRUT 2.0, from 2021, aims to bring tap water to every household in all statutory towns. Pradhan Mantri Awas Yojana–Urban gives central help to build houses for the urban poor; its second phase was approved in 2024.

കുടിയേറ്റം, വാസസ്ഥലം, നഗരം ഒരേ കഥയുടെ മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങൾ. ആളുകൾ അടുത്ത ദൂരങ്ങളിലേക്ക്, മിക്കവാറും സ്വന്തം സംസ്ഥാനത്തിനകത്ത് പോകുന്നു; സ്ത്രീകൾ വിവാഹത്തിന്, പുരുഷന്മാർ ജോലിക്ക്. താമസിക്കുന്ന സ്ഥലത്തിന്റെ രൂപം ഭൂമിയെയും ഉപജീവനത്തെയും ആശ്രയിക്കുന്നു. കൃഷിയല്ലാത്ത സ്ഥലങ്ങളിൽ കൂടുതൽ പേർ താമസിച്ചാൽ നഗരവൽക്കരണം കൂടുന്നു, വലിയ ഗ്രാമങ്ങൾ സെൻസസ് പട്ടണങ്ങളാകുന്നു. തെക്കൻ, പടിഞ്ഞാറൻ സംസ്ഥാനങ്ങൾ കുടിയേറ്റക്കാരെ ആകർഷിക്കുന്നു; വടക്ക്-മധ്യ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്ന് പോകുന്നു. ഭാഗം 4-ൽ ഗോത്രവർഗക്കാർ. (→ English: migration; urbanisation; census town · हिन्दी: प्रवास; नगरीकरण; जनगणना नगर)

In exam EnglishMigration, settlement and urbanisation are one process seen at three moments. People move, mostly short distances and mostly within their state, women chiefly for marriage and men chiefly for work; where they settle, the shape of the village or the function of the town reflects land and livelihood; and as more of them settle in non-farm places, the urban share rises, partly through big cities and partly through large villages crossing the census-town thresholds. The regional pattern repeats what Parts 1 and 2 showed: the more urban and more literate south and west receive migrants, while the densely peopled and less urban north-central states send them. Part 4 turns to the Scheduled Tribes, whose settlements and livelihoods are among the most tied to the land.

Exam traps

Recap

Practice questions

Q1. Which of the following is NOT one of the tests a place must meet to be classified as a census town?

  1. A population of at least 5,000
  2. At least 75 per cent of male main workers in non-agricultural work
  3. A density of at least 400 persons per sq km
  4. Having a municipality or notified town area committee
Show answer

Answer: D. Having a municipality or notified town area committee

Having an urban local body makes a place a statutory town, not a census town; a census town by definition has no such body. The population, male non-farm work and density tests are the three census-town criteria, so the first three options are part of the definition.

Q2. Consider the following statements about migration as recorded by the Census:
1. Migration by place of last residence can count a person as a migrant even if the person was born at the present place.
2. Most internal migrants move across state boundaries rather than within their own state.
Which of the statements given above is/are correct?

  1. 1 only
  2. 2 only
  3. Both 1 and 2
  4. Neither 1 nor 2
Show answer

Answer: A. 1 only

Statement 1 is correct: someone born here who lived elsewhere and returned is a migrant by last residence. Statement 2 is wrong: most internal migration is within the same state. So '2 only', 'both' and 'neither' are wrong.

Q3. Which stream of internal migration is the largest in India, and which group dominates it?

  1. Rural to urban, dominated by men
  2. Rural to rural, dominated by women
  3. Urban to urban, dominated by men
  4. Urban to rural, dominated by women
Show answer

Answer: B. Rural to rural, dominated by women

Rural to rural is the largest stream, mainly women moving after marriage. Rural to urban is the most important stream for men but is smaller overall; urban to urban is smaller still; urban to rural is the smallest stream.

Q4. Match the type of rural settlement with the region where it is typical:
A. Dispersed — 1. Ganga plain (fertile alluvium)
B. Hamleted — 2. Meghalaya and the hills of Uttarakhand
C. Clustered — 3. Middle and lower Ganga plain and parts of Chhattisgarh
Select the correct answer using the code given below:

  1. A-2, B-3, C-1
  2. A-3, B-2, C-1
  3. A-1, B-3, C-2
  4. A-2, B-1, C-3
Show answer

Answer: A. A-2, B-3, C-1

Dispersed homes scatter over hills and forests (Meghalaya, Uttarakhand); hamleted villages (panna, para, nagla) are common in the middle and lower Ganga plain and Chhattisgarh; clustered villages typify the fertile plains. The other codes swap these pairs.

Q5. Consider the following statements about Census 2011:
1. In 2001–11 the absolute increase in the urban population exceeded that in the rural population.
2. Kerala was the most urbanised among the larger states.
Which of the statements given above is/are correct?

  1. 1 only
  2. 2 only
  3. Both 1 and 2
  4. Neither 1 nor 2
Show answer

Answer: A. 1 only

Statement 1 is correct: it happened for the first time since independence. Statement 2 is wrong: Goa (about 62 per cent) was the most urbanised, ahead of Mizoram, Tamil Nadu and Kerala. So '2 only', 'both' and 'neither' are wrong.

Q6. Arrange the following urban agglomerations in decreasing order of population in Census 2011:
1. Delhi
2. Greater Mumbai
3. Kolkata
4. Chennai
Select the correct answer using the code given below:

  1. 1-2-3-4
  2. 2-1-3-4
  3. 2-3-1-4
  4. 1-3-2-4
Show answer

Answer: B. 2-1-3-4

Greater Mumbai (about 1.84 crore) led, then Delhi (about 1.63 crore), Kolkata (about 1.41 crore) and Chennai. Putting Delhi first, or Kolkata ahead of Delhi, does not match the 2011 figures.

Q7. With reference to urban missions, consider the following statements:
1. The Smart Cities Mission and AMRUT were both launched in 2015.
2. AMRUT 2.0 aims to provide tap water to every household in all statutory towns.
Which of the statements given above is/are correct?

  1. 1 only
  2. 2 only
  3. Both 1 and 2
  4. Neither 1 nor 2
Show answer

Answer: C. Both 1 and 2

Both are correct: the two missions (with PMAY–Urban) were launched on 25 June 2015, and AMRUT 2.0 (2021) targets tap connections for all households in statutory towns. So '1 only', '2 only' and 'neither' are wrong.

Q8. Which one of the following pairs of a town and its dominant function is correctly matched?

  1. Digboi — garrison town
  2. Mhow — mining town
  3. Bhilai — industrial town
  4. Pilani — port town
Show answer

Answer: C. Bhilai — industrial town

Bhilai grew around its steel plant. Digboi is an oil (mining) town, not a garrison; Mhow is a cantonment, not a mining town; Pilani is an educational town, far inland.

← Part 2All partsNext: Part 4 →

Study this in the Upscore app to keep notes, save it for revision, track your practice scores and follow a plan to the exam date. It's free.

Study this in the app →

Sources