English · हिन्दी · తెలుగు · தமிழ் · മലയാളം · मराठी · ಕನ್ನಡ

Pressure belts, winds and jet streams

മലയാളത്തിൽ വിശദീകരണം

Climatology: the atmosphere, winds, weather systems and world climates · Part 2 / 4 · Fact-checked on 8 November 2026 · how we check

Written with AI from the sources listed at the bottom of this page, then fact-checked by a separate AI.

How atmospheric pressure is measured and mapped with isobars, the pressure belts and the ITCZ, the pressure gradient and Coriolis forces and friction, cyclonic and anticyclonic circulation, the planetary winds and the three cells, monsoons, land, sea, mountain and valley breezes, local winds, and jet streams.

Each idea is explained first in Malayalam (മലയാളം), ending with the English and Hindi exam terms, followed by the same point in exam English. UPSC Prelims is in English or Hindi, so understand it in Malayalam and revise it in English.

വെയിൽ എല്ലായിടത്തും ഒരുപോലെ വീഴുന്നില്ല — ഭൂമധ്യരേഖയിൽ ചൂട് കൂടുതൽ, ധ്രുവങ്ങളിൽ കുറവ്. ചൂടായ വായു ഭാരം കുറഞ്ഞ് മുകളിലേക്കുയരുന്നു, അവിടെ മർദം കുറയുന്നു; തണുത്ത വായു ഭാരമേറി താഴ്ന്ന് മർദം കൂട്ടുന്നു. വായു എപ്പോഴും കൂടിയ മർദത്തിൽ നിന്ന് കുറഞ്ഞ മർദത്തിലേക്ക് ഓടുന്നു — സൈക്കിൾ ട്യൂബിന്റെ വാൽവ് തുറന്നാൽ കാറ്റ് ചീറി പുറത്തുവരുന്നതുപോലെ. അങ്ങനെ ഓടുമ്പോൾ ചൂടും ഈർപ്പവും ലോകം മുഴുവൻ കൊണ്ടുപോകുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് മർദം, മർദമേഖലകൾ, കാറ്റിനെ തിരിക്കുന്ന ബലങ്ങൾ, പലതരം കാറ്റുകൾ, മുകളിലെ ജെറ്റ് പ്രവാഹങ്ങൾ എന്നിവ കാണാം. (→ English: wind and pressure · हिन्दी: पवन और दाब)

In exam EnglishPart 1 showed that the Sun heats the Earth unevenly: the tropics gain more energy than they lose, while the poles lose more than they gain. The air answers this imbalance by moving. Warm air expands and rises, leaving lower pressure at the surface; cold air is dense and sinks, building higher pressure. Wind is simply air flowing from higher towards lower pressure. This part follows that chain: how pressure is measured and mapped, the belts of high and low pressure, the forces that steer the wind, the permanent, seasonal and local winds, and the fast currents of air high above called jet streams.

അന്തരീക്ഷമർദം എന്നാൽ നമ്മുടെ തലയ്ക്കു മുകളിലുള്ള വായുസ്തംഭത്തിന്റെ ഭാരം. ബാരോമീറ്റർ കൊണ്ട് അളക്കുന്നു, മില്ലിബാറിലോ ഹെക്ടോപാസ്കലിലോ പറയുന്നു — രണ്ടും ഒന്നുതന്നെ. സമുദ്രനിരപ്പിൽ ശരാശരി 1013 hPa. മുകളിലേക്കു പോകുന്തോറും മർദം വേഗം കുറയുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് വിമാനത്തിനകത്ത് മർദം കൃത്രിമമായി നിലനിർത്തുന്നത്. ഒരേ മർദമുള്ള സ്ഥലങ്ങളെ യോജിപ്പിക്കുന്ന വരകളാണ് സമമർദരേഖ. മലയുടെ ഭൂപടത്തിൽ ഉയരവരകൾ അടുത്താണെങ്കിൽ ചരിവ് കുത്തനെ — അതുപോലെ സമമർദരേഖകൾ അടുത്താണെങ്കിൽ കാറ്റ് ശക്തം, അകലെയാണെങ്കിൽ നേരിയത്. (→ English: isobar · हिन्दी: समदाब रेखा)

In exam EnglishAtmospheric pressure is the weight of the column of air resting on a unit area of the surface. It is measured with a barometer, either the mercury type or the portable aneroid type, and weather services report it in millibars or hectopascals, which are equal units. Average pressure at sea level is about 1013 hPa. Because most of the air's mass lies close to the ground, pressure drops quickly with height, which is why aircraft cabins are pressurised. To compare stations at different heights, readings are reduced to sea level and plotted on a map, and lines are drawn through places of equal pressure; these lines are isobars. Closely packed isobars mean pressure changes sharply over a short distance, a steep pressure gradient and strong winds; widely spaced isobars mean a gentle gradient and light winds.

ഭൂമിക്കു ചുറ്റും മർദം അരപ്പട്ടകൾ പോലെ പട്ടകളായി കിടക്കുന്നു. ഭൂമധ്യരേഖയിൽ നന്നായി ചൂടായി വായു ഉയരുന്നു — ന്യൂനമർദം; രണ്ട് അർധഗോളങ്ങളിലെയും വാണിജ്യവാതങ്ങൾ കൂടിച്ചേരുന്ന ഇടമാണ് അന്തർ ഉഷ്ണമേഖലാ സംഗമമേഖല. അവിടെ കാറ്റ് ഏതാണ്ട് അനങ്ങില്ല, പഴയ നാവികർ 'ഡോൾഡ്രംസ്' എന്നു വിളിച്ചു. 30°-ൽ വായു താഴുന്നു — ഉച്ചമർദം, 'അശ്വ അക്ഷാംശങ്ങൾ'. 60°-ൽ വീണ്ടും ന്യൂനമർദം, ധ്രുവങ്ങളിൽ ഉച്ചമർദം. ഭൂമധ്യരേഖയിലെയും ധ്രുവങ്ങളിലെയും പട്ടകൾ താപനില കൊണ്ട്; 30°, 60° പട്ടകൾ വായുവിന്റെ ചലനം കൊണ്ട്. സൂര്യൻ വടക്കോട്ടു നീങ്ങുമ്പോൾ പട്ടകളും വടക്കോട്ടു നീങ്ങുന്നു. (→ English: Inter-Tropical Convergence Zone · हिन्दी: अंतःउष्णकटिबंधीय अभिसरण क्षेत्र)

In exam EnglishOn a uniform Earth, pressure would lie in belts along the parallels. Near the equator lies the equatorial low: strong heating makes the air rise, and the trade winds of the two hemispheres meet in the Inter-Tropical Convergence Zone. Surface winds here are weak and variable, so sailors called the zone the doldrums. Near 30° north and south lie the subtropical highs, where air that rose at the equator sinks; their calm, dry air earned them the name horse latitudes. Near 60° lie the subpolar lows, and over the poles the polar highs. The equatorial low and the polar highs owe their origin mainly to temperature, so they are called thermal; the subtropical highs and subpolar lows are produced mainly by the movement of air, so they are called dynamic. The belts are not fixed: they shift north in the northern summer and south in the northern winter, following the overhead Sun.

The pressure belts of the Earth
Belt	Approximate latitude	Origin	Key features
Equatorial low	About 0–10° N and S	Thermal	Rising air; ITCZ; doldrums
Subtropical high	About 30° N and S	Dynamic	Sinking air; calm, dry horse latitudes
Subpolar low	About 60° N and S	Dynamic	Westerlies meet polar easterlies; stormy
Polar high	Near the poles	Thermal	Cold, dense, sinking air

കാറ്റിന്റെ നടപ്പ് മൂന്നു ബലങ്ങൾ തീരുമാനിക്കുന്നു. ഒന്ന് മർദവ്യത്യാസം — വായുവിനെ ഉച്ചമർദത്തിൽ നിന്ന് ന്യൂനമർദത്തിലേക്കു തള്ളുന്നു. രണ്ട് കൊറിയോലിസ് ബലം — കറങ്ങുന്ന യന്ത്ര ഊഞ്ഞാലിൽ നിന്ന് പന്തെറിഞ്ഞാൽ അത് വളഞ്ഞുപോകുന്നതായി തോന്നുമല്ലോ; അതുപോലെ കറങ്ങുന്ന ഭൂമിയിൽ കാറ്റ് ഉത്തരാർധഗോളത്തിൽ വലത്തോട്ടും ദക്ഷിണാർധഗോളത്തിൽ ഇടത്തോട്ടും തിരിയുന്നു. ഇത് ദിശ മാറ്റുന്നു, വേഗം അല്ല; ഭൂമധ്യരേഖയിൽ പൂജ്യം, ധ്രുവങ്ങളിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ. മൂന്ന് ഘർഷണം — നിലത്തിനടുത്ത് കാറ്റിനെ മന്ദമാക്കുന്നു. മുകളിൽ ഘർഷണമില്ലാത്തിടത്ത് കാറ്റ് സമമർദവരകൾക്കു സമാന്തരമായി വീശുന്നു. (→ English: Coriolis force · हिन्दी: कोरिऑलिस बल)

In exam EnglishThree forces decide how the air actually moves. The pressure gradient force pushes air from high towards low pressure, at right angles to the isobars, and is stronger where they are closer together. The Coriolis force arises from the Earth's rotation: to an observer on the spinning planet, moving air seems to swerve, to the right in the Northern Hemisphere and to the left in the Southern. It alters the wind's direction but not its speed; it is zero at the equator, greatest at the poles, and stronger for faster winds. Friction with the ground slows the wind in roughly the lowest kilometre, so winds over rough land are gentler than over the smooth sea. Higher up, where friction hardly matters, the pressure gradient and Coriolis forces come into balance and the wind blows parallel to the isobars; such a wind is called geostrophic.

ഈ ബലങ്ങൾ ഒരുമിച്ചാൽ കാറ്റ് മർദകേന്ദ്രങ്ങൾക്കു ചുറ്റും ചുഴറ്റുന്നു. ന്യൂനമർദകേന്ദ്രത്തിലേക്ക് വായു ഉള്ളിലേക്കു വന്ന് ഉയരുന്നു; ഉത്തരാർധഗോളത്തിൽ അത് ഘടികാരദിശയ്ക്കു വിപരീതമായും ദക്ഷിണാർധഗോളത്തിൽ ഘടികാരദിശയിലും കറങ്ങുന്നു. ഉച്ചമർദകേന്ദ്രത്തിൽ വായു താഴ്ന്ന് പുറത്തേക്കു പരക്കുന്നു — ദിശ വിപരീതം, കാലാവസ്ഥ വരണ്ടതും ശാന്തവും. ബക്കറ്റിലെ വെള്ളം കറക്കിയാൽ നടുവിൽ കുഴി വീഴുന്നത് ഓർക്കുക. ഉത്തരാർധഗോളത്തിൽ കാറ്റിനു പുറംതിരിഞ്ഞു നിന്നാൽ ന്യൂനമർദം ഇടതുവശത്ത് — ഇതാണ് ബൈസ് ബാലറ്റ് നിയമം. ഭൂമധ്യരേഖയിൽ തിരിക്കുന്ന ബലമില്ലാത്തതിനാൽ അവിടെ ചുഴലികൾ അപൂർവം. (→ English: cyclone and anticyclone · हिन्दी: चक्रवात और प्रतिचक्रवात)

In exam EnglishPut these forces together and the wind spirals around centres of low and high pressure. A cyclone is a centre of low pressure: air converges towards it and rises. Deflected to the right, the inflowing air in the Northern Hemisphere circles anticlockwise; in the Southern Hemisphere it circles clockwise. An anticyclone is a centre of high pressure with sinking air that spreads outwards, turning clockwise in the Northern Hemisphere and anticlockwise in the Southern, and it usually brings settled, dry weather. A rule of thumb called Buys Ballot's law follows: in the Northern Hemisphere, if you stand with your back to the wind, lower pressure lies to your left. Because the deflecting force vanishes at the equator, cyclones rarely form within about 5° of it, a point taken up in Part 3.

വർഷം മുഴുവൻ ഒരേ ദിശയിൽ വീശുന്ന കാറ്റുകളാണ് ആഗോളവാതങ്ങൾ. 30°-ലെ ഉച്ചമർദത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമധ്യരേഖയിലേക്കു വീശുന്നവ വാണിജ്യവാതങ്ങൾ — ഭൂമിയുടെ കറക്കം കാരണം വടക്ക് വടക്കുകിഴക്കു നിന്നും തെക്ക് തെക്കുകിഴക്കു നിന്നും. പഴയ പായ്ക്കപ്പലുകൾക്ക് ഇവ വിശ്വസിക്കാവുന്ന ബസ് സർവീസ് പോലെ. 30°-ൽ നിന്ന് 60°-ലേക്കു വീശുന്നവ പശ്ചിമവാതങ്ങൾ — വടക്ക് തെക്കുപടിഞ്ഞാറു നിന്നും തെക്ക് വടക്കുപടിഞ്ഞാറു നിന്നും. ദക്ഷിണാർധഗോളത്തിൽ 40°–60° ഇടയിൽ തടയാൻ കരയില്ല, അതിനാൽ അവ ഗർജിച്ചു വീശുന്നു: 'റോറിങ് ഫോർട്ടീസ്, ഫ്യൂരിയസ് ഫിഫ്റ്റീസ്, ഷ്രീക്കിങ് സിക്സ്റ്റീസ്'. ധ്രുവങ്ങളിൽ നിന്ന് തണുത്ത കിഴക്കൻ കാറ്റുകൾ. (→ English: trade winds, westerlies · हिन्दी: व्यापारिक पवनें, पछुआ पवनें)

In exam EnglishWinds that blow between the pressure belts throughout the year are called planetary or permanent winds. From the subtropical highs, air moves towards the equatorial low as the trade winds; turned by the Earth's rotation, they come from the north-east in the Northern Hemisphere and from the south-east in the Southern. Their reliability made them valuable to sailing ships. From the subtropical highs towards the subpolar lows blow the westerlies, from the south-west in the Northern Hemisphere and from the north-west in the Southern. Across the Southern Hemisphere oceans, between about 40° and 60°, almost no land interrupts them, so they become strong and stormy; sailors named them the Roaring Forties, Furious Fifties and Shrieking Sixties after their latitudes. Finally, cold polar easterlies flow out of the polar highs towards the subpolar lows.

ഓരോ അർധഗോളത്തിലും വായു മൂന്നു ചക്രങ്ങളായി കറങ്ങുന്നു. ഹാഡ്‌ലി ചക്രം: ഭൂമധ്യരേഖയിൽ ചൂടുവായു ഉയർന്ന്, മുകളിലൂടെ ധ്രുവത്തിലേക്കു നീങ്ങി, 30°-ൽ താഴ്ന്ന്, വാണിജ്യവാതമായി തിരിച്ചെത്തുന്നു. ധ്രുവചക്രം: ധ്രുവത്തിൽ തണുത്ത വായു താഴ്ന്ന് പുറത്തേക്കു വീശി 60°-ൽ ഉയരുന്നു. നടുവിൽ ഫെറൽ ചക്രം — രണ്ടു പല്ലുചക്രങ്ങൾക്കിടയിലെ ചെറിയ ചക്രം അയൽചക്രങ്ങൾ കൊണ്ടു കറങ്ങുന്നതുപോലെ, അത് സ്വയമല്ല, അയൽക്കാരാൽ കറങ്ങുന്നു; അതിന്റെ താഴത്തെ ഭാഗമാണ് പശ്ചിമക്കാറ്റ്. ഈ മൂന്നു ചക്രങ്ങളും സമുദ്രജലപ്രവാഹങ്ങളും ചേർന്ന് ഉഷ്ണമേഖലയിലെ അധികച്ചൂട് ധ്രുവങ്ങളിലേക്കെത്തിക്കുന്നു. (→ English: Hadley, Ferrel and polar cells · हिन्दी: हैडली, फ़ेरल और ध्रुवीय कोष्ठ)

In exam EnglishThese surface winds are the lower limbs of three loops of circulation in each hemisphere, known as cells. In the Hadley cell, warm air rises near the equator, flows poleward high up, sinks near 30° and returns to the equator as the trade winds. In the polar cell, cold air sinks over the pole, spreads out as the polar easterlies and rises near 60°. Between the two lies the Ferrel cell, driven by its neighbours rather than directly by heating; its surface branch is the westerlies. The Hadley and polar cells are called thermally direct, because warm air rises and cold air sinks in them, while the Ferrel cell is thermally indirect. Working with the ocean currents, this three-cell circulation carries surplus heat from the tropics towards the poles, completing the heat-budget story of Part 1.

ചില കാറ്റുകൾ ഋതുവിനനുസരിച്ച് ദിശ മാറ്റുന്നു — അവയാണ് മൺസൂൺ; അറബി വാക്ക് 'മൗസിം' എന്നാൽ ഋതു. വേനലിൽ കര കടലിനേക്കാൾ വേഗം ചൂടാകുന്നു — ദോശക്കല്ല് പെട്ടെന്നു ചൂടാകും, കുടത്തിലെ വെള്ളം പതുക്കെ എന്നപോലെ. അപ്പോൾ കരയിൽ ന്യൂനമർദം, കടലിൽ നിന്ന് ഈർപ്പക്കാറ്റ് അകത്തേക്ക്. മഞ്ഞുകാലത്ത് തിരിച്ച്, വരണ്ട കാറ്റ് കരയിൽ നിന്ന് കടലിലേക്ക്. ജൂൺ–സെപ്റ്റംബർ തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ മൺസൂൺ (കാലവർഷം) ഇന്ത്യയുടെ വാർഷിക മഴയിൽ ഏറെയും നൽകുന്നു; ഒക്ടോബർ–ഡിസംബർ വടക്കുകിഴക്കൻ മൺസൂൺ (തുലാവർഷം) ബംഗാൾ ഉൾക്കടൽ കടന്ന് തമിഴ്നാട് തീരത്തിന് പ്രധാന മഴ നൽകുന്നു. (→ English: monsoon · हिन्दी: मानसून)

In exam EnglishSome winds reverse their direction with the seasons. The best known are the monsoon winds, a name taken from the Arabic word mausim, meaning season. In summer, land heats up faster than the sea, so low pressure forms over the land and moist winds blow in from the ocean; in winter, land cools faster, high pressure builds over it and dry winds blow out towards the sea. This land–sea contrast works together with the seasonal shift of the ITCZ and the pressure belts. Over South Asia the result is the south-west monsoon of June to September, which brings most of India's annual rain, and the north-east monsoon of October to December, which, after crossing the Bay of Bengal, gives the Tamil Nadu coast its main rainy season. How the Indian monsoon sets in, advances and breaks is taught in the chapter on India's climate.

ഇതേ കര–കടൽ വ്യത്യാസം ദിവസവും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പകൽ കര വേഗം ചൂടായി കടലിൽ നിന്ന് തണുത്ത കടൽക്കാറ്റ് തീരത്തേക്കു വീശുന്നു; രാത്രി കര വേഗം തണുത്ത് കരക്കാറ്റ് കടലിലേക്കു വീശുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് പലയിടത്തും മത്സ്യത്തൊഴിലാളികൾ പുലരും മുൻപേ ആ കരക്കാറ്റിന്റെ സഹായത്തോടെ വള്ളങ്ങൾ കടലിലിറക്കുന്നത്. മലകളിലും ഇങ്ങനെതന്നെ: പകൽ ചരിവുകൾ ചൂടായി താഴ്വരക്കാറ്റ് മുകളിലേക്കു കയറുന്നു, ഉച്ചയോടെ കൊടുമുടികളിൽ മേഘം; രാത്രി തണുത്ത ഭാരമുള്ള വായു മലക്കാറ്റായി താഴ്വരയിലേക്ക് ഊർന്നിറങ്ങുന്നു. ഈ ഒഴുക്കാണ് ഒന്നാം ഭാഗത്തിലെ താഴ്വര താപവിലോമനത്തിനു കാരണം. (→ English: land and sea breeze · हिन्दी: स्थलीय और समुद्री समीर)

In exam EnglishThe same land–sea contrast operates every day. By day the land warms faster than the water, air rises over it, and a cool sea breeze blows onshore, usually from late morning; at night the land cools faster and a weaker land breeze blows out to sea. Mountains have a matching daily cycle. During the day the sunlit slopes warm the air beside them, which rises up the valley as a valley breeze, also called an anabatic wind, often building clouds over the peaks by afternoon. At night the slopes cool, and cold, dense air slides downhill into the valley as a mountain breeze, or katabatic wind. That downslope flow is the air drainage that creates the valley inversions described in Part 1.

ചില പ്രദേശങ്ങൾക്ക് സ്വന്തം കാറ്റുകളുണ്ട്. ഉത്തരേന്ത്യൻ സമതലങ്ങളിൽ മേയ്–ജൂൺ ഉച്ചകളിൽ വീശുന്ന ചൂടുള്ള വരണ്ട പടിഞ്ഞാറൻ കാറ്റ് 'ലൂ' — സൂര്യാഘാതം വരുത്തും. ഈർപ്പക്കാറ്റ് മല കയറുമ്പോൾ ഒരു വശത്ത് മഴ പെയ്യിച്ച്, മറുവശത്ത് ഇറങ്ങുമ്പോൾ ഞെരുങ്ങി ചൂടാകുന്നു — പമ്പ് കൊണ്ട് ടയറിൽ കാറ്റടിച്ചാൽ പമ്പ് ചൂടാകുന്നതുപോലെ. ആൽപ്സിൽ അതിനെ 'ഫൊൻ', റോക്കീസിന്റെ കിഴക്ക് 'ചിനൂക്ക്' (മഞ്ഞുതീനി) എന്നു വിളിക്കുന്നു. തണുത്ത കാറ്റുകൾ: ഫ്രാൻസിൽ 'മിസ്ട്രൽ', അഡ്രിയാറ്റിക് തീരത്ത് 'ബോറ'. സഹാറയിൽ നിന്നുള്ള പൊടിനിറഞ്ഞ ചൂടുകാറ്റ് 'സിറോക്കോ'; പശ്ചിമ ആഫ്രിക്കയിൽ വരണ്ട 'ഹർമാട്ടൻ' പുഴുക്കം കുറയ്ക്കുന്നതിനാൽ 'ഡോക്ടർ'. (→ English: local winds · हिन्दी: स्थानीय पवनें)

In exam EnglishMany regions have winds of their own. Over the plains of north India, the Loo is a hot, dry westerly that blows on May and June afternoons and can cause heatstroke. When moist air is forced across a mountain range, it drops its moisture on the windward side and then descends the leeward slope, warming as it is compressed; such warm, dry downslope winds are called the Foehn in the Alps and the Chinook on the eastern side of the Rockies, where they can melt snow so fast that they are nicknamed snow-eaters. Some local winds are cold: the Mistral rushes down the Rhône valley to the Mediterranean coast of France, and the Bora sweeps down to the Adriatic coast. The Sirocco carries hot, dusty air from the Sahara northwards across the Mediterranean, while the Harmattan, a dry north-easterly from the Sahara, brings dust to West Africa together with relief from sticky heat, earning it the nickname 'the doctor'.

Local winds often asked about
Wind	Region	Nature
Loo	Plains of north India	Hot, dry westerly (May–June)
Foehn	Alps	Warm, dry downslope wind
Chinook	Eastern side of the Rockies	Warm, dry downslope wind; 'snow-eater'
Sirocco	Sahara to the Mediterranean and southern Europe	Hot, dusty
Mistral	Rhône valley, southern France	Cold, dry, northerly
Bora	Adriatic coast	Cold, dry
Harmattan	West Africa	Dry, dusty north-easterly; 'the doctor'

വളരെ ഉയരത്തിൽ, ട്രോപ്പോപോസിനടുത്ത്, നേർത്ത പട്ടകളായി അതിവേഗം വീശുന്ന കാറ്റുകളാണ് ജെറ്റ് പ്രവാഹം. ഇവ മിക്കവാറും പടിഞ്ഞാറു നിന്ന് കിഴക്കോട്ട്, മണിക്കൂറിൽ 100 കി.മീ.യിലേറെ — ആകാശത്തിലെ ഒരു എക്സ്പ്രസ് ഹൈവേ പോലെ. ചൂടുവായുവും തണുത്ത വായുവും കൂടിച്ചേരുന്ന അതിരുകളിൽ രൂപപ്പെടുന്നു. ഇവ നേരെയല്ല, പാമ്പിനെപ്പോലെ വളഞ്ഞുപുളഞ്ഞു പോകുന്നു (റോസ്ബി തരംഗങ്ങൾ), താഴത്തെ കാലാവസ്ഥയെ നയിക്കുന്നു. മഞ്ഞുകാലത്ത് ഉപോഷ്ണ പശ്ചിമ ജെറ്റ് ഹിമാലയത്തിനു തെക്കായി നിന്ന്, വടക്കുപടിഞ്ഞാറിന് ശൈത്യമഴയും മഞ്ഞും നൽകുന്ന പശ്ചിമ അസ്വസ്ഥതകളെ നയിക്കുന്നു. വേനലിന്റെ തുടക്കത്തിൽ അത് ടിബറ്റിനു വടക്കോട്ടു മാറുന്നു, ഉപദ്വീപിനു മുകളിൽ കിഴക്കൻ ജെറ്റ് രൂപപ്പെടുന്നു — തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ മൺസൂണിന്റെ വരവുമായി ബന്ധമുള്ള മാറ്റം. (→ English: jet stream · हिन्दी: जेट धारा)

In exam EnglishHigh in the atmosphere, close to the tropopause, flow narrow bands of very fast wind called jet streams. They blow mainly from west to east, often faster than 100 km/h and at times much faster, and they form where air masses of sharply different temperature meet. The polar front jet lies over the middle latitudes, above the boundary between polar and tropical air; the subtropical jet lies at the poleward edge of the Hadley cell, near 30°. Jet streams do not run straight but meander in huge waves called Rossby waves, and these bends steer the highs and lows at the surface. Over India, the subtropical westerly jet sits south of the Himalaya in winter and helps steer the western disturbances that bring winter rain and snow to the north-west. In early summer it moves north of the Tibetan Plateau and a tropical easterly jet sets up over the peninsula, a switch closely tied to the onset of the south-west monsoon.

ഈ ഭാഗം മുഴുവൻ ഒരു ചങ്ങല: അസമമായ ചൂട് → മർദവ്യത്യാസങ്ങൾ (സമമർദവരകൾ, പട്ടകൾ) → വായുവിന്റെ ചലനം → ഭൂമിയുടെ കറക്കം കൊണ്ട് തിരിയൽ, നിലത്തെ ഘർഷണം കൊണ്ട് മന്ദഗതി → വാണിജ്യ, പശ്ചിമ, ധ്രുവ കാറ്റുകൾ, മൂന്നു ചക്രങ്ങൾ ചൂട് ധ്രുവങ്ങളിലെത്തിക്കൽ. അതിനു മുകളിൽ ഋതുക്കാറ്റുകൾ, ദിവസക്കാറ്റുകൾ, പ്രാദേശിക കാറ്റുകൾ; മുകളിൽ നിന്ന് ജെറ്റ് പ്രവാഹങ്ങൾ കാലാവസ്ഥയെ നയിക്കുന്നു. ഈ കാറ്റുകൾ കൊണ്ടുപോകുന്ന ഈർപ്പം തണുത്ത്, വ്യത്യസ്ത വായുക്കൂട്ടങ്ങൾ കൂട്ടിമുട്ടുമ്പോൾ മേഘം, മഴ, ചുഴലി — അതാണ് മൂന്നാം ഭാഗം. (→ English: planetary winds · हिन्दी: ग्रहीय पवनें)

In exam EnglishThe logic of this part runs in one line. Uneven heating creates differences in pressure, which are mapped with isobars and arranged in belts that shift with the Sun. Pressure differences set the air moving; the Coriolis force turns it and friction slows it, producing the trade winds, westerlies and polar easterlies and the three cells that carry heat poleward. On top of this pattern sit the seasonal monsoons, daily breezes and local winds, while jet streams steer weather systems from above. When the moisture these winds carry condenses and unlike air masses meet, the result is cloud, rain, fronts and cyclones, the subject of Part 3.

Exam traps

The equatorial low and polar highs are thermal in origin; the subtropical highs and subpolar lows are dynamic, not the other way round.
The Coriolis force is zero at the equator and greatest at the poles; it changes the wind's direction, not its speed.
Northern Hemisphere: deflection to the right, cyclones anticlockwise, anticyclones clockwise. The Southern Hemisphere is the reverse.
Winds are named after the direction they come from: north-east trades in the Northern Hemisphere, south-east trades in the Southern.
The westerlies blow from the south-west in the Northern Hemisphere; the Roaring Forties, Furious Fifties and Shrieking Sixties are Southern Hemisphere westerlies.
The Ferrel cell is thermally indirect; the Hadley and polar cells are thermally direct.
Sea breeze and valley breeze (anabatic) blow by day; land breeze and mountain breeze (katabatic) blow by night.
Foehn and Chinook are warm, dry winds; Mistral and Bora are cold. The Loo is a hot wind of north India, not a cold one.

Recap

Pressure is the weight of the air column; about 1013 hPa at sea level; falls quickly with height.
Isobars join places of equal pressure; close isobars mean a steep gradient and strong winds.
Belts: equatorial low (ITCZ, doldrums), subtropical highs (horse latitudes), subpolar lows, polar highs; they shift with the Sun.
Forces: pressure gradient starts the wind, Coriolis turns it (right in NH, left in SH, zero at equator), friction slows it; aloft the wind is geostrophic.
NH cyclones turn anticlockwise and anticyclones clockwise; Buys Ballot's law: back to the wind, low pressure on the left (NH).
Planetary winds: NE and SE trades, westerlies (Roaring Forties in the south), polar easterlies; Hadley, Ferrel and polar cells.
Monsoons are seasonal reversals; land and sea breezes and mountain and valley breezes are daily ones.
Local winds: Loo, Foehn, Chinook (warm); Mistral, Bora (cold); Sirocco, Harmattan (dusty, from the Sahara).
Jet streams: fast westerlies near the tropopause; the subtropical westerly jet guides western disturbances in winter; the tropical easterly jet comes with the monsoon.

Practice questions

Q1. The Coriolis force is zero at:

The poles
The Tropic of Cancer
The equator
60° latitude

Show answer

Answer: C. The equator

The deflecting force depends on latitude: it is zero at the equator and greatest at the poles. It is therefore at its maximum, not zero, at the poles; at the Tropic of Cancer and at 60° it has intermediate values that grow towards the poles.

Q2. Consider the following statements:
1. The subtropical high-pressure belts are mainly thermal in origin.
2. The doldrums lie in the equatorial low-pressure belt.
Which of the statements given above is/are correct?

1 only
2 only
Both 1 and 2
Neither 1 nor 2

Show answer

Answer: B. 2 only

Statement 1 is wrong: the subtropical highs form mainly because air that rose at the equator sinks there, so they are dynamic. Statement 2 is right: the calm, variable winds of the equatorial low are the doldrums. So '1 only', 'both' and 'neither' are incorrect.

Q3. On a weather map, isobars drawn very close together over a region indicate:

Calm conditions and light winds
A steep pressure gradient and strong winds
Uniform pressure over the area
A temperature inversion

Show answer

Answer: B. A steep pressure gradient and strong winds

Closely spaced isobars mean pressure changes sharply over a short distance, so the pressure gradient force and the wind are strong. Calm conditions go with widely spaced isobars; uniform pressure would show no isobars crossing the area; and isobars show pressure, not the vertical temperature profile that defines an inversion.

Q4. Match List I (local wind) with List II (region):
List I: A. Chinook B. Mistral C. Harmattan D. Loo
List II: 1. West Africa 2. Plains of north India 3. Eastern slopes of the Rockies 4. Rhône valley of France
Select the correct answer using the code below:

A-3, B-4, C-1, D-2
A-4, B-3, C-2, D-1
A-3, B-1, C-4, D-2
A-1, B-4, C-3, D-2

Show answer

Answer: A. A-3, B-4, C-1, D-2

The Chinook descends the eastern side of the Rockies, the Mistral funnels down the Rhône valley, the Harmattan blows over West Africa and the Loo over the plains of north India. The second code swaps the Chinook and Mistral and misplaces the other two; the third puts the Mistral in West Africa and the Harmattan in France; the fourth puts the Chinook in West Africa and the Harmattan in the Rockies.

Q5. In the Northern Hemisphere, the surface winds around a low-pressure centre:

Blow outwards in a clockwise direction
Blow inwards in a clockwise direction
Blow inwards in an anticlockwise direction
Blow outwards in an anticlockwise direction

Show answer

Answer: C. Blow inwards in an anticlockwise direction

Air converges into a low and, deflected to the right in the Northern Hemisphere, circles anticlockwise. Outward clockwise flow describes a Northern Hemisphere anticyclone; inward clockwise flow is a Southern Hemisphere cyclone; outward anticlockwise flow is a Southern Hemisphere anticyclone.

Q6. The 'Roaring Forties' are:

Trade winds of the Northern Hemisphere
Westerlies of the Southern Hemisphere
Polar easterlies near Antarctica
Monsoon winds of the Arabian Sea

Show answer

Answer: B. Westerlies of the Southern Hemisphere

Between about 40° and 60° S there is little land, so the westerlies blow strongly; sailors called them the Roaring Forties, Furious Fifties and Shrieking Sixties. Trade winds blow towards the equator in the tropics, polar easterlies blow from the polar highs, and monsoon winds are seasonal, not named after latitudes.

Q7. Consider the following statements about jet streams:
1. They blow mainly from west to east near the tropopause.
2. In winter the subtropical westerly jet lies south of the Himalaya.
3. The tropical easterly jet forms over peninsular India in winter.
Which of the statements given above are correct?

1 and 2 only
2 and 3 only
1 and 3 only
1, 2 and 3

Show answer

Answer: A. 1 and 2 only

Statements 1 and 2 are correct. Statement 3 is wrong: the tropical easterly jet sets up over the peninsula in summer, with the south-west monsoon, not in winter. Every option containing statement 3 is therefore incorrect.

Q8. Which one of the following circulation cells is described as thermally indirect?

Hadley cell
Ferrel cell
Polar cell
All three cells

Show answer

Answer: B. Ferrel cell

The Ferrel cell of the middle latitudes is driven by the cells on either side rather than by direct heating, so it is thermally indirect. In the Hadley and polar cells warm air rises and cold air sinks, so they are thermally direct, which also rules out 'all three'.

← Part 1 All parts Next: Part 3 →

Study this in the Upscore app to keep notes, save it for revision, track your practice scores and follow a plan to the exam date. It's free.

Study this in the app →

Sources

NOAA National Weather Service, JetStream online school: air pressure, the global circulation, wind and the Coriolis force, local winds and jet streams (US government) — https://www.noaa.gov/jetstream/global
India Meteorological Department, Ministry of Earth Sciences: meteorological glossary and public material on pressure, winds, heat waves, western disturbances and the monsoon — https://mausam.imd.gov.in
NASA Earth Observatory: Climate and Earth's Energy Budget; the transport of heat from the tropics towards the poles (US government) — https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance