English · हिन्दी · తెలుగు · தமிழ் · മലയാളം · मराठी · ಕನ್ನಡ
The balance of payments: accounts, deficits, the 1991 crisis and convertibility
What the balance of payments records and why it always balances, residents versus citizens, the current account (goods, services, primary and secondary income, remittances), the capital and financial accounts in BPM6 and in India's standard format, errors and omissions and the overall balance, how a current account deficit is financed, twin deficits and the 2013 taper tantrum, the 1991 crisis, the Rangarajan committee, current account convertibility (1994) and the Tarapore committees on capital account convertibility.
ಒಂದು ಕುಟುಂಬ ಹೊರಗಿನವರ ಜೊತೆ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಒಂದು ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಬರೆದಿಡುತ್ತದೆ ಎಂದುಕೊಳ್ಳಿ — ಕೊಂಡದ್ದು, ಮಾರಿದ್ದು, ಸಂಬಂಧಿಕರು ಕಳಿಸಿದ ಹಣ, ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಸಾಲ. ದೇಶಕ್ಕೆ ಅಂಥ ಪುಸ್ತಕವೇ ಪಾವತಿ ಶೇಷ. ನಾವು ಕಚ್ಚಾ ತೈಲ ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ, ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಸೇವೆ ಮಾರುತ್ತೇವೆ, ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುವವರು ಮನೆಗೆ ಹಣ ಕಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆ ಪುಸ್ತಕ ಹೇಗೆ ತಯಾರಾಗುತ್ತದೆ, ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆ ಕೊರತೆ ಹೇಗೆ ತುಂಬುತ್ತದೆ, 1991ರ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಏಕೆ ಬಂತು ಎಂದು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿನಿಮಯ ದರ, ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಮೀಸಲು. (→ English: balance of payments · हिन्दी: भुगतान संतुलन)
ದುಬೈನಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷದಿಂದ ಇರುವ ನಮ್ಮೂರಿನ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಈ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ 'ಹೊರಗಿನವರು'; ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ವಿದೇಶಿ ಕಂಪನಿಯ ಶಾಖೆ 'ಒಳಗಿನದು'. ನೋಡುವುದು ಪೌರತ್ವವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು. ಪ್ರತಿ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಎರಡು ಸಲ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ — ಒಮ್ಮೆ ಜಮೆ, ಒಮ್ಮೆ ಖರ್ಚು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಡೀ ಪಾವತಿ ಶೇಷ ಯಾವಾಗಲೂ ಸರಿಹೊಂದುತ್ತದೆ; 'ಕೊರತೆ' ಎಂದರೆ ಅದರ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ಈ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳನ್ನು ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮೂರು ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. (→ English: balance of payments · हिन्दी: भुगतान संतुलन)
ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆ ಎಂದರೆ 'ಆಗಲೇ ಮುಗಿಯುವ' ಲೆಕ್ಕಗಳು — ಸರಕು, ಸೇವೆ, ಆದಾಯ, ಉಡುಗೊರೆ ಹಣ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ನಂತರ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕಾದ ಸಾಲವಲ್ಲ. ನಾವು ಸರಕು ಮಾರಿದರೆ ಹಣ ಒಳಗೆ (ಜಮೆ), ಕೊಂಡರೆ ಹೊರಗೆ (ಖರ್ಚು). ಗುಜರಾತಿನ ಒಂದು ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರ ವಿದೇಶಿ ಕಚ್ಚಾ ತೈಲ ಕೊಂಡರೆ ಅದು ಖರ್ಚಿನ ಕಡೆ. ತೈಲ, ಚಿನ್ನ, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಸರಕು ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಬಹುತೇಕ ಕೊರತೆಯೇ. (→ English: current account · हिन्दी: चालू खाता)
ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ವ್ಯವಹಾರಗಳೇ ಅದೃಶ್ಯ ಬಾಬುಗಳು — ಗಡಿ ದಾಟಿ ಯಾವ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಐಟಿ ಕಂಪನಿ ಅಮೆರಿಕದ ಕಂಪನಿಗೆ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಬರೆದುಕೊಟ್ಟರೆ ಅದು ಸೇವೆಯ ರಫ್ತು. ವಿದೇಶಿ ಹೂಡಿಕೆಯ ಬಡ್ಡಿ, ಲಾಭಾಂಶ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆದಾಯ. ಕೊಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುವ ಅಣ್ಣ ಮನೆಗೆ ಕಳಿಸುವ ವಿದೇಶಿ ಹಣ ರವಾನೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕಿಲ್ಲದ ವರ್ಗಾವಣೆ. ಸೇವಾ ಮಿಗತೆ ಮತ್ತು ಈ ಹಣ ಸೇರಿ ಸರಕು ಕೊರತೆಯ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗವನ್ನು ತುಂಬುತ್ತವೆ. (→ English: invisibles, remittances · हिन्दी: अदृश्य मदें, विप्रेषण)
ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿ 'ಆಗಲೇ ಮುಗಿಯುವ' ಲೆಕ್ಕಗಳಿದ್ದರೆ, ಬಂಡವಾಳ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿ 'ನಂತರ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಅಥವಾ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕಾದ' ವ್ಯವಹಾರಗಳು. ವಿದೇಶಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಮ್ಮ ಕಂಪನಿಗೆ ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟರೆ, ವಿದೇಶಿಗರು ನಮ್ಮ ಷೇರು ಕೊಂಡರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಹಾಕಿದರೆ — ಎಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲೇ. ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಇವನ್ನು 'ಹಣಕಾಸು ಖಾತೆ' ಎಂದೂ, ಸಣ್ಣ ಭಾಗವನ್ನು (ಸಾಲ ಮನ್ನಾ, ರಾಯಭಾರ ಕಚೇರಿಗೆ ಭೂಮಿ) ಮಾತ್ರ ಬಂಡವಾಳ ಖಾತೆ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಭಾರತದ ಹಳೆಯ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ಬಂಡವಾಳ ಖಾತೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. (→ English: capital account · हिन्दी: पूँजी खाता)
| Account | Main items | Example |
|---|---|---|
| Current: goods | Merchandise exports and imports | A refinery imports crude oil |
| Current: services | Software, business services, travel, transport, insurance | An IT firm bills a foreign client |
| Current: primary income | Interest, dividends, pay of short-term workers abroad | Dividend paid to a foreign shareholder |
| Current: secondary income | Transfers with nothing in return | A worker in the Gulf sends money home |
| Capital account (narrow) | Capital transfers; non-produced non-financial assets | Debt forgiveness; land bought for an embassy |
| Financial account | Direct, portfolio and other investment, derivatives, reserve assets | A foreign firm builds a plant; a foreign fund buys shares |
ಸುಂಕ ಇಲಾಖೆ, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ಕಂಪನಿಗಳು — ಇಷ್ಟು ಕಡೆಯಿಂದ ಲೆಕ್ಕ ಬರುವುದರಿಂದ ಅವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ; ಆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು 'ತಪ್ಪುಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಟ್ಟುಹೋದವು' ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆ ಮತ್ತು ಬಂಡವಾಳ ಖಾತೆ ಸೇರಿಸಿದರೆ ಒಟ್ಟು ಶೇಷ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಮಿಗತೆ ಇದ್ದರೆ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಮೀಸಲು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಕೊರತೆಯಾದರೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ — ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹಣ ಉಳಿದರೆ ಬೀರುವಿನಲ್ಲಿ ಇಡುವುದು, ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಬೀರುವಿನಿಂದ ತೆಗೆಯುವುದು ಹಾಗೆ. ಅದಕ್ಕೇ ಸರಕು ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೂ ವಿದೇಶಿ ಹೂಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಬಂದರೆ ಒಟ್ಟಾರೆ ಮಿಗತೆ ಬರಬಹುದು. (→ English: foreign exchange reserves · हिन्दी: विदेशी मुद्रा भंडार)
ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆ ಕೊರತೆ ಎಂದರೆ ನಾವು ಹೊರಗೆ ಕೊಡುವುದು ಒಳಗೆ ಬರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು. ಒಬ್ಬ ರೈತ ಹೊಸ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ಗಾಗಿ ಸಾಲ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಕೆಟ್ಟದ್ದಲ್ಲ — ಆ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್ ಮುಂದೆ ಆದಾಯ ತರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇಶ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿದರೆ ಕೊರತೆ ಬರುವುದು ಸಹಜ. ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು ಅದು ಹೇಗೆ ತುಂಬುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು: ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಹೂಡಿಕೆ — ಕಾರ್ಖಾನೆ ಕಟ್ಟಿದವರು ರಾತ್ರೋರಾತ್ರಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಷೇರಿನಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ಹಣ, ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಸಾಲ ಬೇಗ ಹಿಂದೆ ಹೋಗಬಹುದು. (→ English: current account deficit · हिन्दी: चालू खाता घाटा)
ಸರ್ಕಾರದ ಬಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ (ವಿತ್ತೀಯ ಕೊರತೆ) ಮತ್ತು ದೇಶದ ಹೊರಗಿನ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ (ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆ ಕೊರತೆ) ಒಂದೇ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೆ ಅವನ್ನು 'ಅವಳಿ ಕೊರತೆ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. 2012-13ರಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಅದೇ ಆಯಿತು: ತೈಲ ಬೆಲೆ, ಚಿನ್ನದ ಆಮದು ಕೊರತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದವು. 2013ರ ಮೇಯಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕದ ಕೇಂದ್ರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಒಂದು ಸೂಚನೆ ಕೊಟ್ಟ ಕೂಡಲೇ ವಿದೇಶಿ ಪೋರ್ಟ್‌ಫೋಲಿಯೊ ಹೂಡಿಕೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಹೋಯಿತು, ರೂಪಾಯಿ ಕುಸಿಯಿತು. ಅತಿಥಿಯಂತೆ ಬಂದ ಹಣ ಅತಿಥಿಯಂತೆಯೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಉದಾಹರಣೆ. (→ English: fiscal deficit, foreign portfolio investment · हिन्दी: राजकोषीय घाटा, विदेशी पोर्टफोलियो निवेश)
ಒಂದು ಕುಟುಂಬ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸಾಲದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದುಕೊಳ್ಳಿ. ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಖರ್ಚು ಹೆಚ್ಚಿತು (ತೈಲ ಬೆಲೆ), ಹೊರಗಿರುವ ಮಗ ಕಳಿಸುವ ಹಣ ನಿಂತಿತು (ಕೊಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ), ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟವರು 'ಇನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ' ಎಂದರು. 1991ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸ್ಥಿತಿ ಅದೇ — ಕೆಲವೇ ವಾರಗಳ ಆಮದಿಗೆ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಹಣ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಆಗ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಚಿನ್ನ ಅಡವಿಟ್ಟು ವಿದೇಶಿ ಕರೆನ್ಸಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದವು, ಐಎಂಎಫ್ ನೆರವು ಪಡೆದವು, ಜುಲೈ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಹಂತದಲ್ಲಿ ರೂಪಾಯಿಯ ಅಪಮೌಲ್ಯೀಕರಣ ಮಾಡಿದವು. (→ English: devaluation · हिन्दी: अवमूल्यन)
1991ರ ನಂತರ ರಂಗರಾಜನ್ ಸಮಿತಿ ಹೇಳಿತು: ರೂಪಾಯಿಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿರ್ಧರಿಸಲಿ, ಸಾಲದ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ, ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ಮೀಸಲು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ. ನಂತರ ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆ ಪರಿವರ್ತನೀಯತೆ ಬಂತು — ಅಂದರೆ ಆಮದು ಬಿಲ್ ಕಟ್ಟಲು, ವಿದೇಶಿ ಓದಿಗೆ, ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ, ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ರೂಪಾಯಿ ಕೊಟ್ಟು ಡಾಲರ್ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಹಿಂದೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಅನುಮತಿಗಾಗಿ ಅಲೆಯಬೇಕಿತ್ತು. 1994ರ ಆಗಸ್ಟ್ 20ರಂದು ಭಾರತ ಐಎಂಎಫ್‌ಗೆ ಈ ಭರವಸೆ ಕೊಟ್ಟಿತು. (→ English: current account convertibility · हिन्दी: चालू खाता परिवर्तनीयता)
ಬಂಡವಾಳ ಖಾತೆ ಪರಿವರ್ತನೀಯತೆ ಎಂದರೆ ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯುವುದು — ನಮ್ಮವರು ಎಷ್ಟಾದರೂ ವಿದೇಶಿ ಷೇರು, ಆಸ್ತಿ ಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ವಿದೇಶಿಗರು ಎಷ್ಟಾದರೂ ನಮ್ಮ ಬಾಂಡ್ ಕೊಂಡು ಯಾವಾಗ ಬೇಕಾದರೂ ಮಾರಿ ಹೋಗಬಹುದು. ಮನೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಪೂರ್ತಿ ತೆರೆಯುವ ಮೊದಲು ಮನೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆಯೇ ಎಂದು ನೋಡಬೇಕಲ್ಲವೇ — ತಾರಾಪೋರ್ ಸಮಿತಿ (1997) ಹೇಳಿದ್ದು ಅದನ್ನೇ. ಅದೇ ವರ್ಷದ ಏಷ್ಯಾ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಆ ಅಪಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾರತ ಬಾಗಿಲನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ತೆರೆಯುತ್ತಿದೆ; ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ವರ್ಷಕ್ಕೆ 2,50,000 ಡಾಲರ್‌ವರೆಗೆ ಹೊರಗೆ ಕಳಿಸಬಹುದು. (→ English: capital account convertibility · हिन्दी: पूँजी खाता परिवर्तनीयता)
ಒಟ್ಟಾರೆ ಪಾವತಿ ಶೇಷ ಎಂದರೆ ದೇಶದ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪಾಸ್‌ಬುಕ್ ಇದ್ದಂತೆ. ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆ — ಗಳಿಕೆ, ಖರ್ಚು; ಬಂಡವಾಳ ಖಾತೆ — ಕೊರತೆ ಹೇಗೆ ತುಂಬಿತು; ಮೀಸಲಿನ ಬದಲಾವಣೆ — ಕೊನೆಯ ಲೆಕ್ಕ. ನಮಗೆ ಸರಕಿನಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ, ಸೇವೆ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಹಣ ರವಾನೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಗತೆ, ಉಳಿದದ್ದನ್ನು ಹೂಡಿಕೆಗಳು ತುಂಬುತ್ತವೆ. 1991ರ ಪಾಠದಿಂದಲೇ ಭಾರತ ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ತಿ, ಬಂಡವಾಳ ಖಾತೆಯನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ತೆರೆಯಿತು. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ಎಲ್ಲ ಹರಿವುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಬೆಲೆ — ವಿನಿಮಯ ದರ. (→ English: exchange rate · हिन्दी: विनिमय दर)
Exam traps
- The balance of payments as a whole always balances (double entry); 'deficit' or 'surplus' refers to one part of it, such as the current account or the overall balance before the change in reserves.
- Residence, not citizenship, decides who is a resident: an Indian citizen settled abroad is a non-resident, and the Indian branch of a foreign bank is a resident.
- Remittances from Indians working abroad are secondary income in the current account; NRI deposits placed in Indian banks are capital (financial) account flows.
- Interest and dividends paid to foreigners are current account items (primary income), even though the loan or investment itself sits in the capital account.
- Under BPM6, FDI and FPI are in the financial account and the capital account is tiny; in India's standard RBI format, 'capital account' covers foreign investment, loans and banking capital.
- A trade deficit is not a balance of payments deficit: India can run a goods deficit and still add to its reserves if capital inflows are large enough.
- In the RBI's balance of payments tables an increase in reserves carries a minus sign, because it is a use of funds.
- Current account convertibility came in 1994 (IMF Article VIII, 20 August 1994); full capital account convertibility has not been adopted, despite the Tarapore committees of 1997 and 2006.
Recap
- Balance of payments: all transactions between residents and non-residents over a period, in double entry, compiled quarterly by the RBI broadly on BPM6.
- Current account: goods (trade balance) plus invisibles (services, primary income, secondary income).
- India: a persistent goods deficit, narrowed by a large services surplus and by remittances.
- BPM6 splits a tiny capital account from the financial account (FDI, FPI, other investment, reserves); India's standard format uses 'capital account' in the broad sense.
- Overall balance = current + capital account + errors and omissions; a surplus adds to reserves, a deficit draws them down.
- A current account deficit means investment exceeds saving; its safety depends on how it is financed (FDI stable, FPI and short-term debt flighty).
- 1991: Gulf war, falling remittances, short-term debt and lost confidence left reserves for only weeks of imports; gold pledged, IMF help, devaluation in July 1991.
- Rangarajan committee (1993); current account convertibility from 20 August 1994; capital account opened step by step (Tarapore 1997, 2006; LRS USD 250,000 a year).
Practice questions
Q1. Which one of the following is recorded in the current account of India's balance of payments?
- A foreign company's investment in a new factory in India
- Money sent home by Indians working in the Gulf
- A loan taken by an Indian company from a foreign bank
- Purchase of Indian government bonds by a foreign fund
Show answer
Answer: B. Money sent home by Indians working in the Gulf
Remittances are transfers with nothing given in return, so they are secondary income in the current account. A new factory (FDI), a foreign bank loan and a foreign fund's purchase of bonds all create claims or liabilities, so they belong to the capital (financial) account, which makes the other three options wrong.
Q2. Consider the following statements:
1. Under the IMF's sixth Balance of Payments Manual (BPM6), portfolio investment is recorded in the financial account.
2. Interest paid by an Indian company on a loan from abroad is recorded in the capital account.
Which of the statements given above is/are correct?
- 1 only
- 2 only
- Both 1 and 2
- Neither 1 nor 2
Show answer
Answer: A. 1 only
Statement 1 is correct: BPM6 places direct, portfolio and other investment and reserve assets in the financial account. Statement 2 is wrong: the loan is a capital flow, but the interest on it is primary income in the current account. So '2 only', 'Both' and 'Neither' are wrong.
Q3. In which year did India accept the obligations of Article VIII of the IMF's Articles of Agreement, making the rupee convertible on the current account?
- 1991
- 1993
- 1994
- 1997
Show answer
Answer: C. 1994
India accepted Article VIII obligations on 20 August 1994. 1991 was the year of the crisis and devaluation, 1993 the year the exchange rate was unified and the Rangarajan committee reported, and 1997 the year of the first Tarapore committee on capital account convertibility, so those options are wrong.
Q4. Consider the following pairs (transaction : part of the balance of payments):
1. Dividend paid to a foreign shareholder : Primary income
2. Money sent by a worker abroad to his family in India : Secondary income
3. Loan from a foreign bank to an Indian company : Current account
How many of the pairs given above are correctly matched?
- Only one
- Only two
- All three
- None
Show answer
Answer: B. Only two
Pairs 1 and 2 are correct: dividends are a return on investment (primary income) and family remittances are transfers (secondary income). Pair 3 is wrong because a loan creates a liability and is a capital (financial) account item. So 'only one', 'all three' and 'none' are wrong.
Q5. Consider the following statements about a current account deficit:
1. It implies that domestic investment exceeds domestic saving.
2. A deficit financed mainly by foreign direct investment is considered riskier than one financed mainly by portfolio flows.
Which of the statements given above is/are correct?
- 1 only
- 2 only
- Both 1 and 2
- Neither 1 nor 2
Show answer
Answer: A. 1 only
Statement 1 is correct: the gap between investment and saving is met by foreign funds, which is the current account deficit. Statement 2 reverses the truth: FDI is long-term and hard to withdraw, while portfolio money can leave quickly, so portfolio financing is the riskier one. Hence '2 only', 'Both' and 'Neither' are wrong.
Q6. Which one of the following was NOT a factor behind India's balance of payments crisis of 1991?
- Higher oil prices during the Gulf war
- A fall in remittances from Indian workers in the Gulf
- Withdrawal of deposits by non-resident Indians
- A sudden surge of foreign portfolio inflows into Indian shares
Show answer
Answer: D. A sudden surge of foreign portfolio inflows into Indian shares
A surge of portfolio inflows would have added foreign currency, not drained it; portfolio investment in Indian shares was in any case opened only after the 1991 reforms. Higher oil prices, falling Gulf remittances and NRI deposit withdrawals all drained reserves in 1990-91, so those options were real factors and are wrong answers.
Q7. If India's overall balance of payments shows a surplus in a year, which one of the following must follow?
- The RBI's foreign exchange reserves rise
- The current account is in surplus
- Merchandise exports exceed merchandise imports
- The Union government's fiscal deficit falls
Show answer
Answer: A. The RBI's foreign exchange reserves rise
An overall surplus leaves foreign currency over, which is added to reserves. The current account and the trade balance can still be in deficit if capital inflows are large enough, and the fiscal deficit is a government budget measure not determined by the balance of payments, so the other options are wrong.
Q8. Consider the following statements:
1. Under the Liberalised Remittance Scheme, a resident individual may remit up to USD 250,000 abroad in a financial year.
2. India has not adopted full capital account convertibility.
Which of the statements given above is/are correct?
- 1 only
- 2 only
- Both 1 and 2
- Neither 1 nor 2
Show answer
Answer: C. Both 1 and 2
Both are correct: the LRS limit is USD 250,000 per financial year, and India follows a calibrated opening of the capital account rather than full convertibility, despite the Tarapore committees of 1997 and 2006. So '1 only', '2 only' and 'Neither' are wrong.
Study this in the Upscore app to keep notes, save it for revision, track your practice scores and follow a plan to the exam date. It's free.
Study this in the app →Sources
- Foreign Exchange Management Act, 1999 — https://www.indiacode.nic.in
- Reserve Bank of India, quarterly balance of payments releases (standard and BPM6 presentations) and Handbook of Statistics on Indian Economy — https://www.rbi.org.in
- Reserve Bank of India, Annual Reports; Report of the High Level Committee on Balance of Payments (1993); Reports of the Committees on Capital Account Convertibility (1997, 2006); Master Direction on the Liberalised Remittance Scheme — https://www.rbi.org.in
- Ministry of Finance, Economic Survey 2025-26 (chapter on the external sector) — https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/
- Press Information Bureau, Ministry of Finance releases on India's acceptance of IMF Article VIII obligations and external sector reforms — https://pib.gov.in